buitenland

De Itavia-zaak: een harde les voor MH17

Door Servaas van der Laan - 09 april 2015

Een eerdere zaak waarbij een passagierstoestel uit de lucht is geschoten, werd woensdag na 35 jaar officieel opgelost. En nog altijd weten de nabestaanden niet alles. Het biedt weinig hoop voor een snelle ontknoping in de zaak-MH17.

Op vrijdagavond 27 juni 1980 is vlucht IH870 van luchtvaartmaatschappij Itavia onderweg van Bologna naar Palermo.

Van de radar

De vlucht verloopt normaal totdat rond 21.00 uur de luchtverkeersleiding contact met het toestel probeert te maken omdat het spoedig in Palermo zal landen. Maar de bemanning reageert niet meer. Het toestel blijkt van alle radars te zijn verdwenen. Ook op andere oproepen wordt niet meer gereageerd.

Na een grote zoekactie worden de volgende ochtend bij het eiland Ustica in de Tyrreense Zee de eerste brokstukken gevonden. De Douglas DC-9 is neergestort en alle 81 inzittenden zijn daarbij om het leven gekomen.

Hoe kan een toestel zonder enige aanleiding zomaar van de radar verdwijnen? De nabestaanden van de Itavia-vlucht weten dan nog niet dat het 35 jaar zou duren totdat ze definitief antwoord zouden krijgen op die vraag.

Volgens het gerechtshof van Palermo is er geen twijfel meer mogelijk: Itavia-vlucht IH860 is op 27 juni 1980 boven het eiland Ustica door een ander toestel met een raket uit de lucht geschoten. De raadsheren sluiten uit dat er een andere oorzaak, bijvoorbeeld een bom aan boord of technisch falen ten grondslag kan liggen aan de crash.

Discutabele rol overheid

Met dit arrest komt er, voorlopig, een einde aan 35 jaar getouwtrek om de waarheid. Er is een officieel onderzoek geweest, een parlementaire enquête, vier rechtszaken, getuigen zijn op mysterieuze wijze om het leven gekomen en vier generaals werden vervolgd, maar nooit veroordeeld wegens hoogverraad.

De rol van de Italiaanse overheid is discutabel. ‘Na 35 jaar lijkt het er nog altijd op dat de overheid niet alleen de schadevergoedingen probeert te blokkeren, maar ook de waarheid probeert te manipuleren,’ zei de advocaat van de nabestaanden tijdens de zitting in Palermo.

Oorlogshandeling

Want nog altijd weten de nabestaanden van de vliegramp niet wat er die avond precies is gebeurd. Volgens het hof van Palermo is de Itavia-vlucht doelwit geworden van een ‘oorlogshandeling’, maar de hoofdrolspelers in dit drama werden nooit ontmaskerd.

Ook de rol van de toenmalige Italiaanse president Francesco Cossiga is dubieus. Nadat het officiële onderzoek in 1990 niet veel had opgeleverd, verklaarde hij niet veel meer te weten. Maar in 2008, twee jaar voor zijn dood, werkte zijn geheugen plotseling weer. Volgens Cossiga zat het Franse leger achter de aanval op het passagierstoestel.

Khaddafi

De Fransen zouden in de veronderstelling zijn geweest een toestel met daarin de Libische leider Muammar Khaddafi neer te halen, maar Khaddafi zou op tijd van dat plan hebben gehoord en gaf zijn cockpitbemanning de opdracht om te keren. Het was nota bene de Italiaanse geheime dienst die het Franse plan aan de Libische leider zou hebben doorgespeeld.

Die waarheid is echter nooit volledig boven tafel gekomen, mede doordat documenten werden gefalsificeerd, er valse verklaringen zijn afgegeven en omdat getuigen niet meer konden praten omdat zij om het leven waren gekomen.

Aansprakelijkheid

Voor de advocaat die de nabestaanden bijstaat maakt het uiteindelijk ook niet veel uit wie precies de trekker heeft overgehaald. De Italiaanse staat is sowieso aansprakelijk omdat de veiligheid in het eigen luchtruim duidelijk niet is gewaarborgd.

De nabestaanden eisen daarom een schadevergoeding van 100 miljoen euro van de staat. Het hof van Palermo zal later dit jaar uitspraak doen over de definitieve schadevergoeding.

Twee lessen

Wat betreft de ramp met vlucht MH17 kunnen twee harde lessen worden getrokken uit het drama dat zich 35 jaar geleden boven Ustica heeft voltrokken. Ten eerste toont het arrest aan dat het voor de aansprakelijkheidsvraag niet veel uitmaakt wie de trekker over heeft gehaald.

Het lijkt ook hier evident dat Oekraïne er niet in is geslaagd om de vliegveiligheid in eigen luchtruim te garanderen. Oekraïne had al maanden niets meer te zeggen over het luchtruim boven de Donetsk-regio, maar hield het gebied voor de burgerluchtvaart gewoon open.

Ten tweede legt ‘Ustica’ pijnlijk bloot dat we met vlucht MH17 vermoedelijk nog maar aan het begin staan van een jarenlang gevecht om de waarheid. Een gevecht waarin overheden niet per definitie aan de kant van de nabestaanden staan.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.