Afshin Ellian Afshin Ellian

Verzoener Mandela: de grootste die Afrika ooit voortbracht

Door Afshin Ellian - 12 juni 2013

Nelson Mandela heeft niets met de wereld van de doden. Hij verheerlijkt het leven juist. Madiba ontwikkelde zich van een radicale vrijheidsstrijder tot een verzoeningsgezinde politieke leider.

Zijn vader gaf hem de naam Rolihlahla: hij die de takken van de boom trekt. Zijn volk noemt hem Madiba. En op zijn zevende kreeg hij van een Britse juffrouw de naam Nelson.

Madiba is stervende; Nelson bereidt zich voor op zijn laatste reis. Een wonderbaarlijke man met een wonderbaarlijke geschiedenis.

Zijn vader had vier vrouwen. Hij stamde af van een aristocratische familie. De vader van Madiba was niet alleen adviseur van een koning, maar ook ‘een koningmaker’.

Uitverkorenen

Madiba was buitengewoon gelukkig in zijn Xhosa-omgeving. Over deze periode schreef hij: ‘Ik rouwde minder om mijn vader dan om de wereld die ik achterliet.’ Zijn dorp was zijn wereld: een wereld van harmonie, traditie en verbondenheid.

Angelsaksische zendingsdrang, zowel bij de Angelsaksische Kerk als bij de Methodische Kerk, legde de fundamenten voor de emancipatie van de zwarte Zuid-Afrikanen. De strenge protestante beweging uit het oude continent dacht daar anders over: de hemel was slechts bereikbaar voor uitverkorenen.

Arbeid

Daar behoorden de zwarten niet toe. Dus moesten ze arbeid verrichten. Meer hoefden ze niet te doen.

De Engelsen deden het anders. Alle zwarten moesten de drie c’s leren: christianity, commerce en civilization: ‘Ik zag dat praktisch alles wat de Afrikanen bereikt hadden, dankzij het zendingswerk van de Kerk tot stand gekomen was.’ De zendelingenscholen leidden op tot klerk, tolk en politieman, wat in die tijd het hoogste was waarnaar een Afrikaan kon streven.

Promoveren

Vooral de gereformeerde kerk stond aan de basis van de vorming van Afrikaners: een sociaal-religieuze groep met een enorme ambivalentie. Zij noemden zichzelf Afrikaner omdat ze geen Europeaan wilden zijn, maar tegelijkertijd noemden ze zichzelf blank en drager van de Europese geschiedenis.

Als de uitverkorenheid van een ‘ras’ de religieuze realiteit van Joden was, zou het voor de gereformeerden een religieuze en politieke uitdaging zijn om ook zichzelf tot uitverkorenen te promoveren.

Europese wortels

Niet de ruimdenkende arminianen, maar de gomaristen voerden aanvankelijk de boventoon in zuidelijk Afrika. Deze Europeanen werden in de wildernis van Afrika ontmenselijkt. Ze hadden geen duidelijke band met Europa en Europese ontwikkelingen die samenhingen met de Verlichting.

Als boer werden de Afrikaners een deel van de natuur zonder gemeenschappelijke (ontwikkelde) Europese wortels. Ze waren geen monsters, maar kwamen in monsterlijke toestanden terecht, waarin zij de meest tragische besluiten moesten nemen.

De grootste

De strijd tussen zwart en wit, tussen strenge Boeren en de zwarten trok een lijn, een harde lijn tussen talen: Engels en Afrikaans. De taal werd ook een slagveld.

Nelson Mandela ontwikkelde zich van een radicale vrijheidsstrijder tot een verzoeningsgezinde politieke leider. Hij is wellicht de grootste persoon die Afrika ooit voortbracht.

Ik ga nu niet schrijven over zijn erfenis, de politieke overgang en het nieuwe Zuid-Afrika. Madiba is nog niet dood. Hij leeft en hij vecht zoals altijd voor zijn leven – voor het leven.

Erkenning

Nelson Mandela heeft niets met de wereld van de doden. Hij verheerlijkt het leven juist. Het leven was zijn drijfveer. Dat heeft hem gevormd. De Engelse taal bracht hem in de wereld van de Europese beschaving: de wereld van literatuur, rechten, en oorlogen.

Engels was de eerste stap naar verzoening met Europa. Hij sprak in de taal van Europeanen en hij dacht in Europese termen over vrijheid, gelijkheid en ontwikkeling. Het Engels bracht een wederzijdse erkenning teweeg tussen Mandela en Europa.

Ook het recht heeft een belangrijke rol gespeeld bij deze ontwikkeling. Hij leerde de Common Law, het Engelse recht. Daarin trof hij het streven naar gerechtigheid en mensenrechten die weliswaar niet als een universeel fenomeen werden gedoceerd.

Sterfelijk

Hij ontdekte dat logica zich aan het begin van de westerse beschaving met de merkwaardige revolutionaire uitdrukking ontwikkelde: alle mensen zijn sterfelijk en Socrates is een mens.

‘Alle mensen’, daar gaat het om. De universaliteit van de mens op aarde, die voorafgaat aan welke onderscheiding dan ook. Deze ontdekking van de universaliteit van de mens was de tweede stap naar verzoening met Europeanen.

Zolang iemand leeft, kunnen we zijn verhaal niet tekenen. Het verhaal duurt voort. Bij Nelson Mandela zal dat tot de laatste seconde het geval zijn.

Madiba heeft Afrika verzoend met Europa.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.