Afshin Ellian Afshin Ellian

Tirannen zijn banger voor kritische schrijvers dan voor wapens

Door Afshin Ellian - 30 april 2014

In het verleden is gebleken dat boeken kunnen leiden tot de omverwerping van een tiranniek regime. Maar waar zijn de grote schrijvers nu we ze nodig hebben?

Wat is machtiger: het woord of het wapen? Over de dodelijke kracht van wapens bestaat geen twijfel. Wapens trekken een grens tussen macht en onmacht.

Wie dreigt met wapens, kan voor lange tijd regeren over een volk. Om er de ernst ervan te tonen, kunnen die wapens ook daadwerkelijk worden gebruikt.

Op korte termijn hebben woorden geen effect in een land waar een tiranniek regime heerst. Inkt en papier zijn krachteloos. Maar de ziel van woorden die worden toevertrouwd aan een stukje papier, is krachtig genoeg om boekverbranding en alle vormen van geweld te overleven.

De onderdrukte mens

Woorden en logos (de rede) zijn met elkaar verbonden. De rede openbaart zich via de woorden. Het is nog nooit iemand gelukt om logos voor eeuwig te verdonkeremanen.

Het woord is op lange termijn machtiger dan het wapen. Woorden vinden op den duur hun weg naar de ziel van de onderdrukte mens. Onze adem geeft leven aan een woord. We worden bezield door woorden.

Woorden zetten aan tot daden – soms zelfs tot onwaarschijnlijke daden. Wie met woorden werkt, moet geduld hebben en aanvaarden dat woorden hun auteurs overleven. Voor tirannen zijn woorden angstaanjagender dan wapens.

Verboden

Recentelijk werd in de Verenigde Staten onthuld dat de inlichtingendiensten Boris Pasternaks roman Doctor Zhivago hebben gebruikt in de strijd tegen het sovjet-totalitarisme. Doctor Zhivago werd door inlichtingendiensten in de Sovjet-Unie verspreid.

Ook de Nederlandse inlichtingendienst BVD deed mee aan deze bijzondere operatie. De Russen, met uitzondering van de KGB, hadden de roman nog nooit onder ogen gekregen – het boek was er verboden. Maar vanaf 1958 zette de CIA een speciale operatie op touw om het boek in Rusland te verspreiden.

Later zou vanuit Oost-Duitsland een ander gevaarlijk boek naar Oost-Europa worden gesmokkeld: de Bijbel.

The Washington Post meldde dat ook een Nederlandse uitgever een rol speelde bij de Russische publicatie van Doctor Zhivago.

Propaganda

De Haagse uitgeverij Mouton publiceerde in 1958 de Russische editie van deze prachtige roman.

Wat dacht de CIA in de Sovjet-Unie te bereiken met Pasternaks boek? In een intern CIA-verslag uit deze tijd wordt ingegaan op deze vraag: ‘Dit boek heeft grote propagandawaarde. (…) We hebben nu de mogelijkheid om Sovjetburgers zich te laten afvragen wat er verkeerd is met hun regering, nu een mooi literair werk van de man die algemeen erkend wordt als de grootste Russische schrijver, niet eens verkrijgbaar is in zijn eigen land, in zijn eigen taal.’

Doctor Zhivago werd onderdeel van de Operations Coordinating Board. Een literair werk werd geplaatst in het hart van de wereld van strijd en spionage. We weten niet hoe Pasternak deze operatie zou hebben beoordeeld, maar ergens in zijn roman schrijft hij:

Bekrompen

‘Niemand is in staat geschiedenis te maken, want deze is evenmin zichtbaar als het groeien van het gras. Oorlogen, revoluties, tsaren, Robespierres zijn haar desem, haar organische aanstichters. Revoluties worden gemaakt door mannen van de daad, door eenzijdige fanatici, door de genieën van de zelfbeperking. In een paar uren of dagen werpen zij de oude orde omver. Omwentelingen duren weken, vele zelfs jaren, maar daarna onderwerpt men zich weer tientallen jaren of eeuwen lang als aan iets heiligs aan de geest van bekrompenheid, die tot de omwenteling heeft geleid.’

Deze woorden legden de tragedie van de revolutie bloot. Poetins Rusland mist de literaire kracht van Pasternak. Rusland heeft niet kunnen ontwaken uit zijn winterslaap. Er zijn geen Tolstojs, Lermontovs of Poesjkins. Niet alleen Rusland, maar ook West-Europa lijdt aan geestelijke armoede.

Maffia

Ook hier dreigt de literatuur in een diepe slaap weg te zinken. Wat kan de plaats van woorden innemen als die er niet meer zijn? Het despotisme in Rusland en de tirannie van banaliteit in West-Europa werpen hun schaduw op de literatuur. Pasternak richt de kracht van woorden tot ons:

‘Vaarwel, mijn grote vriend, vaarwel mijn trots, vaarwel mijn snelstromende, diepe beek, ik heb verschrikkelijk veel gehouden van jouw geklater, dat mij de hele dag in de oren klonk en ik deed niets liever dan mij in jouw koude golven storten.’

De Russische ziel is meer dan de barbarij van de heersende maffia. De inlichtingenoperatie rond Doctor Zhivago was een onvergetelijke ode aan het woord.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.