Afshin Ellian Afshin Ellian

Politiek op basis van menselijkheid kan zeer gevaarlijk zijn

Door Afshin Ellian - 23 mei 2014

Het is maar zeer de vraag of de strafrechtelijke vervolging van een despoot tot vrede leidt. De Verenigde Naties moeten zuinig zijn met dit zware instrument.

De internationale betrekkingen staan onder druk. Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en daarmee de verdwijning van de bipolaire wereld wordt gezocht naar nieuwe principes voor de internationale betrekkingen.

De vraag is welke beginselen richtinggevend moeten zijn voor betrekkingen tussen verschillende landen en politieke kampen. Er zijn geen grote ideologieën die zich laten realiseren in internationale betrekkingen.

De politieke islam is de enige serieuze ideologie die via geweld de regionale en internationale betrekkingen wil wijzigen.

Crimineel

We leven in een multipolaire wereld, met verschillende machten: Rusland, China, Brazilië, India, olieproducerende landen, et cetera. Westerse democratieën moeten rekening houden met die nieuwe machten, en moeten recht daarbij niet verwarren met politiek.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebeurde iets unieks. De geallieerden criminaliseerden de politieke en militaire vijand, te weten nazi-Duitsland. Een politieke en militaire vijand werd doorgaans niet beschouwd als een criminele organisatie.

De misdaden die nazi-Duitsland voorafgaand en gedurende de oorlog pleegde, leidden terecht tot de criminalisering van het nazisme. Daarop kwam het Tribunaal van Neurenberg tot stand. Met de strafrechtelijke vervolging van de nazi-top werd een nieuwe gewoonte in het internationale recht geïntroduceerd.

Genocide

Het duurde nog enkele decennia totdat enkele ernstige misdrijven in een specifiek verdrag werden gecategoriseerd. Dit zijn de zogenoemde internationale misdrijven: misdaden tegen de menselijkheid, genocide en andere oorlogsmisdaden.

Daartoe werd ook het permanente Internationaal Strafhof (ICC) opgericht. Het ICC maakt deel uit van de Verenigde Naties en is gevestigd in Den Haag. Er zijn genoeg landen die zich niet hebben aangesloten bij het ICC: Iran, Rusland en China, maar ook de Verenigde Staten.

Het gemeenschappelijke argument tegen het ICC is dat al die landen politiek gemotiveerde processen tegen hun onderdanen en regimes vrezen.

Khaddafi

Burgers uit landen buiten het ICC-verdrag kunnen alleen worden vervolgd als de VN-Veiligheidsraad daarom vraagt.

In 2011 stemden Rusland en China in de Veiligheidsraad in met een strafrechtelijk onderzoek naar de mogelijke misdaden die het regime van de Libische kolonel Muammar al-Khaddafi zou hebben gepleegd tijdens de burgeroorlog.

Khaddafi was toen nog aan de macht. Na een kort onderzoek vaardigde het ICC een arrestatiebevel tegen hem uit. Dat was bijzonder: alsof de burgeroorlog juridisch ten gunste van de rebellen werd beslecht. Pleegden de opstandelingen geen oorlogsmisdaden?

Gelyncht

Khaddafi had door dit arrestatiebevel geen keuze meer. Hij kon slechts doorvechten tot de laatste man. En dat heeft hij gedaan.

In oktober 2011 werd hij gelyncht door opstandelingen. Deze week bleek dat in Libië een nieuwe burgeroorlog dreigt tussen jihadisten en seculiere krachten. De samenstelling van de strijdende krachten is veranderlijk: gematigden worden plotseling radicaal en de radicalen worden soms gematigd.

Vanwege Libië was Rusland boos op de westerse landen. Zij zouden de instemming van Moskou hebben misbruikt. De Russische regering had slechts ingestemd met een VN-resolutie inzake de bescherming van de burgerbevolking.

Test

Moskou stemde uitdrukkelijk niet in met een regimeverandering door het Westen. Maar de westerse landen interpreteerden de resolutie zo ruim mogelijk. De NAVO kwam niet slechts in actie ter bescherming van de burgerbevolking.

Onze piloten waren de luchtmacht van de opstandelingen in de strijd tegen Khaddafi. Dit bracht Rusland en China ertoe om niet langer mee te werken aan een door het Westen gesteunde resolutie die kon leiden tot een regimeverandering.

De eerste test diende zicht meteen aan: Syrië. Het Westen en enkele islamitische landen vroegen VN-Veiligheidsraad om het ICC te laten onderzoeken wie welke oorlogsmisdaden pleegde in Syrië.

Slechte ervaringen

Rusland en China weigerden deze resolutie te steunen. De Russische regering weigert eigenlijk systematisch steun te verlenen aan resoluties tegen het regime van Bashar al-Assad. Moeten we Rusland hiervoor veroordelen?

De Russische angst is terecht. Het land heeft slechte ervaringen met de westerse landen. Humanitaire resoluties kunnen door de westerse landen worden gebruikt om regimeveranderingen af te dwingen in andere landen.

Daarnaast is het zeer de vraag of de strafrechtelijke vervolging van een despoot kan leiden tot vrede en veiligheid. Wanneer een despoot strafrechtelijk wordt vervolgd, blijft geen ruimte over voor onderhandelingen.

Jihadisten

Zodoende wordt de diplomatie en politiek buiten de realiteit geplaatst. Zou een wereld zonder politiek en diplomatie zorgen voor meer menselijkheid?

Het instrumentele gebruik van mensenrechten en het strafrecht zullen niet overal leiden tot een verbetering van mensenrechtensituatie. Het kan zelfs verdere escalatie van een burgeroorlog tot gevolg hebben.

In het geval van Syrië zou een actie van de Veiligheidsraad slechts gunstig uitpakken voor de jihadistische groepen. En dat wil niemand.

Politiek handelen in naam van menselijkheid is niet zonder risico. Het politiek-instrumentele gebruik van het ICC zal het internationale recht ernstig beschadigen.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.