Arend Jan Boekestijn

Waarom Polen wel succesvol is en Oekraïne niet

Door Arend Jan Boekestijn - 15 september 2014

Polen heeft na de val van de Muur in 1989 veel beter gepresteerd dan Oekraïne. En dat terwijl Oekraïne een hoog opgeleide bevolking heeft en rijk is aan grondstoffen. Waarom gaat het er zo beroerd?

Discussies in het Westen over toenemende ongelijkheid leiden vaak tot een pleidooi voor nog meer ingrijpen van de staat. Bestudering van de geschiedenis van Centraal-Europa na de val van de Berlijnse Muur in 1989 wijst in een andere richting.

Het succesvolle Polen wist zijn economie na liberalisering te laten groeien, terwijl het falende Oekraïne de talloze subsidies aan de burgers en de steun aan staatsbedrijven niet wist af te bouwen.

Na de val van de Muur en de ineenstorting van de Sovjet-Unie hadden Polen en Oekraïne een vergelijkbare planeconomie. Maar Polen heeft na 1992 economisch veel beter gepresteerd dan Oekraïne. De bevolking van Oekraïne is natuurlijk veel meer verdeeld dan Polen, maar er is meer aan de hand.

Eigen zakken

Het land heeft fantastische landbouwgronden, een hoog opgeleide bevolking en is rijk aan grondstoffen. Toch presteert Oekraïne tot nu toe beroerd. Het inkomen per hoofd van de bevolking steeg tussen 1992 en 2013 met een factor 2,5. Het inkomen in Polen is in diezelfde periode bijna vertienvoudigd.

De verklaring voor die slechte economische prestatie van Oekraïne is niet zo ingewikkeld. De bestuurselite is zo gepreoccupeerd met het vullen van de eigen zakken dat zij niet eens een poging heeft gewaagd om de oude, verstikkende staatssteun af te bouwen.

Begrotingstekorten (14,4 procent van het nationaal inkomen) en de inflatie zijn torenhoog en de helft van de economische activiteiten speelt zich af in de zwarte (informele) economie. Naast het opgeven van het kernwapen en Vladimir Poetins sluipende annexatie van landsdelen heeft dus ook het onvermogen om te hervormen de onafhankelijkheid van Oekraïne in gevaar gebracht.

Tragisch

Oekraïne is een tragisch land. Nu het eindelijk een regering heeft waarin in elk geval sommige ministers een eind willen maken aan de corruptie en de planeconomie willen vervangen door markthervormingen, vindt het Poetin op zijn weg.

Of de nieuwe president Petro Porosjenko werkelijk een hervormer is, valt nog te bezien. Ook hij heeft zijn miljarden verdiend in het oude systeem en had destijds belangrijke functies.

Nee, dan Polen. Dit land koos na de val van de Muur direct voor markthervormingen. Polen heeft nu de snelst groeiende economie in Europa. Het economische succes en de democratische hervormingen hebben geleid tot een lidmaatschap van de Europese Unie (EU) en de NAVO.

Shocktherapie

De man die hierin een sleutelrol speelde, is de voormalige minister van Financiën en latere president van de centrale bank Leszek Balcerowicz. Hij koos voor de door velen verfoeide shocktherapie. Hij durfde het aan om staatsbedrijven failliet te laten gaan, begrotingstekorten in te perken en te kiezen voor een harde munt-beleid: niet devalueren. Hij schafte de kunstmatig lage rente voor staatsbedrijven af en koos voor vrijhandel. Polen groeide als kool.

Terwijl Oekraïne weggleed in een kleptocratie waarin de scherpe historische tegenstellingen alleen maar toenamen, wist de Poolse regering dankzij het grote economische succes steun te krijgen voor drastische hervormingen.

Somber

De toekomst van Oekraïne is somber. Sommige commentatoren menen dat het NAVO-lidmaatschap Oekraïne had kunnen beschermen tegen de expansiedrift van Poetin. Ik deel die inschatting niet.

Als Frankrijk en Duitsland het NAVO-lidmaatschap van Oekraïne niet hadden geblokkeerd, zou er nu een situatie zijn ontstaan waarin nog maar had moeten blijken of de bijstandsclausule werkelijk tot militaire steun had geleid. Zou het Westen in dat scenario bereid zijn geweest om zonen te offeren voor een kleptocratie?

Hoe het ook zij, een van de redenen waarom Parijs en Berlijn Oekraïne het NAVO-lidmaatschap niet gunden, had ook te maken met het geringe vertrouwen dat zij hadden in de kleptocratie.

Contrast

Het contrast met Polen had niet groter kunnen zijn. Terwijl Kiev in de steek wordt gelaten door het Westen en Oekraïne door Poetin een mislukte staat dreigt te worden, geniet de succesvolle Poolse premier Donald Tusk het vertrouwen van bondskanselier Angela Merkel en bekleedt hij straks een toppositie in de EU.

Westerse intellectuelen die alle maatschappelijke problemen herleiden tot neoliberalisme – wat dat ook moge zijn – zouden zich wat meer moeten verdiepen in het Poolse succes. Welk ander land dan Polen kan hen immers geloofwaardiger tot de orde roepen?

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.