Afshin Ellian Afshin Ellian

Ook in de gruwelijkste oorlogen kan empathie voor de vijand bestaan

Door Afshin Ellian - 27 mei 2015

De oude Grieken waren niet blind voor tragedies in het vijandelijke kamp. Vanuit hetzelfde perspectief kun je kijken naar de terroristenleider Osama bin Laden.

De vijand is niet altijd lelijk. De militaire vijand kan achteraf bezien een bewonderenswaardig persoon of land zijn. De oude Perzen en Grieken hebben het een paar keer fors aan de stok gekregen.

De Perzische oorlogen hebben, zowel in reële als in metaforische zin, vorm gegeven aan het idee Europa en – het tegenovergestelde daarvan – Azië. De Griekse tragedieschrijver Aischylos (525-456 voor Christus) schreef zijn meesterstuk Persai of Perzen over de oorlog van Xerxes (in het Perzisch Khashyar, 485-465 voor Christus) tegen de Grieken. Xerxes verloor die oorlog.

Moeder

De Perzische koning leed aan hybris. Aischylos beschrijft de oorlog ook vanuit het perspectief van Atossa, de moeder van Xerxes. De ogen van de Perzische moeder vormden het raam van waaruit Aischylos de vijand aanschouwde.

Het perspectief van de Perzische moeder werd het oog van de tragedieschrijver om de oorlog tegen zijn eigen volk en land te beschrijven. Dat zou niet mogelijk zijn geweest zonder enige empathie voor de positie van de vijand, voor zijn verlies en voor de bezorgde vrouwen.

Episch

Het waren verschrikkelijke oorlogen die volgens de Grieken door barbaren waren ontketend. Het hele bestaan van de Grieken stond op het spel. Velen kwamen bij de oorlogen om het leven. Toch mocht Aischylos met enige empathie voor de vijand een epische tragedie schrijven.

Eeuwen later zou ikzelf uit talloze motieven, onder meer provocatie, mijn zoon vernoemen naar een Griekse literaire held.

Met de introductie van het christelijke begrip ‘kwaad’ in Europa werd het opbrengen van empathie voor de vijand moeilijk, maar niet onmogelijk. De lijn van Aischylos zette zich voort tot diep in de moderne tijd: bij de Nederlandse oorlog tegen Spanjaarden, en later ook bij de Napoleontische oorlogen.

Demonisch

Empathie bij het begrijpen van de verslagen vijand was geen taboe. Niet alleen literair, maar ook juridisch en militair werd geprobeerd een en ander te leren van de verslagen vijand. Met de opkomst van het nationaal-socialisme kwam een einde aan deze traditie.

De nationaal-socialistische wreedheden konden slechts – terecht – in een demonisch perspectief worden geplaatst. Ze werden niet gedemoniseerd; ze waren een moderne verschijning van het kwaad. Dit werd niet gezien als een interruptie in een lange traditie van oorlogen en conflicten.

Sindsdien is de verleiding groot om het nationaal-socialistische kwaad ook op andere conflicten toe te passen. Het nazisme was in alle opzichten uniek.

Osama bin Laden

De literatuur was nauwelijks in staat om de verslagen vijand met empathie te bejegenen. Empathie moeten we niet verwarren met ‘begrip opbrengen’ of ‘goedkeuren’. De verslagen vijand blijft een vijand.

Leon de Winter heeft in zijn nieuwe roman Geronimo de aansluiting gezocht met de traditie van Aischylos. De Winters boek gaat over Osama bin Laden.

De wrede terroristenleider is ook in Geronimo de leider van een moorddadige bende – daaraan heeft De Winter in zijn laatste roman niets veranderd. Maar hij ontzegt Osama de menselijkheid niet.

Zachte kant

De Winter kijkt vanuit Osama’s perspectief naar de wereld. Een perspectief dat ook een liefdevol aspect voor zijn eigen omgeving kent. Daarmee wordt Bin Laden gehumaniseerd.

Uit de vrijgegeven documenten van Bin Laden, die in zijn huis in de Pakistaanse stad Abbottabad zijn gevonden, blijkt de zachte kant van Bin Laden. Hij schreef mooie en liefdevolle brieven aan een van zijn vrouwen die met haar dochters in Iran asiel had gekregen.

Na de Amerikaanse invasie in Afghanistan zouden ruim vijfhonderd Al-Qa’ida-strijders of hun familieleden naar Iran zijn gevlucht. Osama’s vrouw Khairyya verbleef in een safe house van de Iraanse inlichtingendiensten.

Vullingen

Osama verontschuldigde zich bij haar. Hij verlangde naar haar en naar zijn dochters. Hij miste hen verschrikkelijk. Over de Perzische gastheren schreef Osama aan zijn vrouw dat zij hen niet moet vertrouwen, en zodra zij Iran zou verlaten, moest ze veiligheidshalve alles weggooien, inclusief haar kleren.

Zij zou zelfs de vullingen in haar tanden, als dat in Iran was gebeurd, eruithalen. Want daarin kunnen de ayatollahs een zender plaatsen.

Andere wereld

Ergens schrijft Bin Laden dat zij na zijn dood mag hertrouwen. Maar hij heeft ook een speciaal verzoek aan zijn vrouw: wanneer je dood bent, zullen ze je in de andere wereld vragen wie je man is. En dan moet je mijn naam noemen, voor mij kiezen.

Dit alles wist Leon de Winter niet toen hij aan zijn roman werkte. Deze documenten zijn pas deze maand vrijgegeven. In De Winters roman bestaat naast Osama nog een belangrijk personage: het Afghaanse meisje Apana. Haar lot is noodlot.

Onschuld

Ze belandt van de ene ellendige situatie in de andere. Ze wordt gegrepen door Bachs Goldberg-variaties. Apana is de onschuld die met de zoon opkomt en met de koranverzen ten onder gaat.

Ik heb gehuild om Apana en om vele andere Afghaanse meisjes. Apana en de executie van de redactie van Charlie Hebdo brachten mij tot dit gedicht:

Zou je er zijn?
Voorbij onze ideeën
voorbij onze zijn en niet-zijn
voorbij, daar is een weiland,
voorbij alle voorstellingen
voorbij, daar zal ik je zien.
Ik praat met je
over de heengeganen
over die oneindige slaap
waar je dierbare handen
de wolken bespeelden.
Ik zal er zijn.
Zou jij komen?

Geronimo van Leon de Winter is een mooi, spannend en menselijk boek over de vijand.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.