Afshin Ellian Afshin Ellian

Wordt nachtmerrie werkelijkheid in Ruslands islamitische achtertuin?

Door Afshin Ellian - 05 september 2016

Na het overlijden van de Oezbeekse alleenheerser Islam Karimov kan chaos ontstaan in Centraal-Azië. Als de Jihadisten daar aan de macht komen, zal het ‘Kalifaat’ herrijzen

De situatie in centraal Azië lijkt op die in de fictieve republiek Abbudin in de Amerikaanse dramaserie Tyrant. In Tyrant (te zien op Netflix) wordt het land geleid door de familie Al-Fayeed, een lokale tiran.

De dood van de grote Al-Fayeed is de voorbode van de interne strijd en de opkomst van de jihadisten. Juist met het overlijden van de oprichter van de tirannie die de basis van zijn macht had gelegd tijdens de Koude Oorlog, begint de tirannie te wankelen. De macht werd immers vanuit het perspectief van de Koude Oorlog gelegitimeerd.

Die oorlog is al lang voorbij. Deze machthebbers waren bereid en in staat om het islamisme de kop in te drukken. Maar nu moeten hun erfgenamen regeren in een totaal andere wereld: zie de familie Assad in Syrië.

Tsaren

De voormalige Sovjetrepublieken in Centraal-Azië zijn in de loop der eeuwen veroverd door de Russische tsaren. Ze behoorden daarvoor voornamelijk tot het Perzische rijk, dat ze vaak liet regeren door de lokale heersers.

Na de Russische Oktoberrevolutie (1917) kwamen deze islamitische gebieden van Rusland in opstand. Ze werden een onderdeel van de Russische burgeroorlog. De Bolsjewisten kregen het moeilijk in Centraal-Azië. Ze stonden hier niet, zoals elders in Rusland, tegenover de witte Gardisten – de aanhangers van het tsarisme. De vijand baseerde zich hier op de islam en dat was een veerkrachtige wereldbeschouwing.

Chaos

Al in 1916 kwam een groep, die later bekend werd als de Basmatsji, in opstand tegen de tsaar. Zij wilden gebruik maken van de chaos om hun eigen islamitische staat op te richten. Ze vochten overal – in Oezbekistan, Tadzjikistan, Turkmenistan enzovoort – tegen de Rode Gardisten, het latere Rode Leger. De Sovjet-Unie won. De Basmatsji-opstand werd vernietigd.

Stalin verbod publicatie van de Koran en hij veranderde het Arabische alfabet in het Russische. Daardoor schreven de Tadzjieken, Oezbeken en andere volkeren hun eigen taal met het Russische alfabet. Stalin wilde de islamitische vergetelheid. Dat gold voor alle islamitische volkeren van de Sovjet-Unie. Maar de Sovjet-Unie is er niet meer. De geschiedenis van Centraal-Azië ligt weer open. En dat doet zich nu in alle hevigheid voor in Oezbekistan.

Consequenties

Islam Karimov (78), de president van Oezbekistan, is overleden. Dit overlijdensbericht heeft consequenties voor heel Centraal-Azië. Hij was de enige president die het land sinds de onafhankelijkheid kende.

In 1989 werd Karimov door de Sovjetleider Michael Gorbatsjov benoemd als de leider van de communistische partij van Oezbekistan. Daarmee werd hij de leider van Oezbekistan. Na de val van de Sovjet-Unie werd Oezbekistan een onafhankelijke staat met Islam Karimov als de eeuwige president. Alleen de dood kon aan deze eeuwigheid een einde brengen.

 Propaganda en geweld waren de regeermethodes van Karimov. Meer had hij in de Sovjet-Unie niet geleerd. Het was de voortzetting van het Sovjetregime zonder het communisme.

Arm

Oezbekistan is arm door de corruptie en de georganiseerde statelijke diefstal. Zoals in de dramaserie Tyrant rijst de vraag of er een nieuwe succesvolle tiran kan opstaan. Dat is geen gemakkelijke opgave. De Taliban van Afghanistan en vooral Islamitische Staat (de IS) hebben al pogingen ondernomen om in dit gebied te infiltreren.

In de propagandafilmpjes van IS kwam een grote groep Oezbeekse kinderen voorbij, die in het kalifaat worden onderwezen en getraind door de jihadisten. IS beschikt over een onbekend aantal jihadstrijders uit Oezbekistan. Uit veiligheidsrapporten blijkt dat de Russische regering buitengewoon bezorgd is over de invloed van de jihadisten in deze voormalige Sovjetsrepublieken.

Achtertuin

Centraal Azië is een groot gebied. Zonder lokale tirannen zal Moskou niet in staat zijn om er orde te brengen en te handhaven. De achtertuin van Rusland is een explosief gebied. De Sovjet-tirannen gaan vroeg of laat dood. Het islamisme heeft al in Tadzjikistan bewezen op voldoende aanhang te kunnen rekenen.

Als Oezbekistan in chaos terechtkomt, zal dat grote gebied gedeeltelijk kunnen worden overgenomen door jihadisten. Dat is een rechtstreekse dreiging voor Rusland, maar ook voor China. Beide landen hebben daarom verklaard dat zij de Afghaanse regering steunen. Ze weten dat de val van de Afghaanse regering de groei van het jihadisme in heel Centraal-Azië zal bevorderen. Het kalifaat hoeft niet voor altijd in Syrië gevestigd te zijn: het is een vloeibaar concept. Het kan ook naar Centraal-Azië verhuizen. Overigens zijn ze nog niet weg uit Syrië.

Nachtmerrie

De Basmatsji hebben een nieuwe kans om hun gewenste islamitische staat realiseren. Het is de Russische nachtmerrie. Helaas is in Ankara een fundamentalistische club aan de macht. Daarom zal de Turkse regering geen positieve bijdrage leveren aan het stabiliseren van Centraal-Azië.

De val van Centraal-Azië kan tot de definitieve herrijzenis van het kalifaat leiden. En dat is ook een dreiging voor het westen. Pas op voor de terugkeer van Basmatsji. De jihad in Centraal-Azië zal even gewelddadig zijn als die in de Arabische wereld.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.