cultuur

De emancipatie van Jozef: van sullige kerel tot kerkbeschermer

Door Gerry van der List - 21 mei 2015

Tentoonstelling over de Heilige Familie zet aan het denken over de vrome timmerman die fungeerde als pleegvader van Jezus.

Door de voortschrijdende secularisering en individualisering lijkt de uitdrukking aan populariteit te hebben ingeboet. Maar christenen hebben altijd graag gesproken over ‘de hoeksteen van de samenleving’, waarmee zij doelden op het traditionele gezin.

Het promoten van dit maatschappelijk instituut gaat terug tot de Middeleeuwen. In de veertiende en vijftiende eeuw werd het gezin aangeprezen als het onmisbare cement voor elke maatschappij. Als model diende de Heilige Familie: de vrome Jozef, de maagd Maria en zoon Jezus.

Hoe deze familie vroeger in beeld werd gebracht, is tot 1 maart volgend jaar te zien in kasteel Huis Bergh in ‘s-Heerenberg. Het gaat om een expositie van schilderijen van de Twentse textielfabrikant Jan Herman van Heek (1873-1957), die een grote liefde koesterde voor laatmiddeleeuwse afbeeldingen.

Zoetsappig

Wie geen zin heeft om naar de Gelderse gemeente af te reizen, kan het rijkelijk geïllustreerde boek lezen dat bij de tentoonstelling hoort:Heilige en onheilige families van de historicus Henk van Os en de classicus Nico Boerma (uitgeverij Balans).

Voor Van Heek hadden de religieuze kunstwerken uit de Middeleeuwen een zedelijke betekenis. Ze vertegenwoordigen een harmonieuze samen­leving onder Gods aangezicht, schrijven Van Os en Boerma.

De vaak wat zoetsappige schilderijen brachten in beeld hoe deugdzame gezinsleden liefdevol met elkaar omgaan. Gelijktijdig verschenen tal van volksprenten die juist lieten zien hoe het niet hoort. Op de prenten stonden voorbeelden van agressie, wellust en andere ondeugden die van een gezin een onheilige familie konden maken.

De makers van de prenten waren allesbehalve feministisch georiënteerd. Zij zagen een groot probleem in felle, dominante vrouwen die thuis de baas speelden. De machtsstrijd werd vaak verbeeld door een gevecht om de broek, een kledingstuk dat het symbool is van de macht en potentie van de man.

Op plaatjes met een sullige kerel die zijn broek afstaat aan zijn heerszuchtige echtgenote, stond vaak ook een nar of een duivel om duidelijk te maken om welke treurige, afkeurenswaardige situatie het hier ging.

Emancipatie

Onwillekeurig zetten de schilderijen aan het denken over de figuur van Jozef van Nazareth. Over een strijd in zijn gezin werd natuurlijk nooit gerept. Dat past niet bij het beeld van een heilige familie. Maar hij stond er op afbeeldingen aanvankelijk wat knorrig bij. Als een oude baas die lijdzaam heeft moeten aanvaarden hoe zijn verloofde niet een kind van hem kreeg, maar van de Heilige Geest.

Maar in de loop der eeuwen is een emancipatie van Jozef zichtbaar. In de zestiende eeuw oogde de timmerman, over wie het Nieuwe Testament weinig mede­delingen doet, op afbeeldingen al een stuk jonger en vitaler, als toonbeeld van een keurig, eenvoudig heerschap.

Later steeg het aanzien van de heilige Jozef verder. Paus Pius IX riep hem in 1870 uit tot de beschermer van de kerk en in 1955 wees Pius XII 1 mei aan als de dag voor de viering van Jozef als arbeider, een katholiek tegenwicht tegen de Dag van de Arbeid. En zo bewees de pleegvader van Jezus in de twintigste eeuw nog zijn nut in de godsdienstige strijd tegen het socialisme.

Elsevier nummer 22, 30 mei 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.