cultuur

Moderne uitvoering van klassiek verhaal roept vragen en irritatie op

Door Gerry van der List - 07 mei 2015

Het bejubelde toneelstuk Genesis is een moderne bewerking van een klassiek verhaal. De Bijbel blijft ook ongelovige kunstenaars inspireren.

De gemiddelde gelovige zinkt al snel de moed in de schoenen. Voordat hij naar een winderige uithoek van Den Haag is afgereisd om in het Zuiderstrandtheater zes uur lang naar Genesis te kijken, heeft hij vermoedelijk de jubelende recensies van deze theatervoorstelling onder ogen gehad.

Kranten, van De Telegraaf tot NRC Handelsblad, kwamen superlatieven tekort om het laatste kunstje van regisseur Johan Doesburg bij het Nationale Toneel de hemel in te prijzen.

Maar wanneer na een half uurtje, nadat eerst een naakte Adam en Eva over het podium hebben gehuppeld en Kaïn en Abel een onbeholpen robbertje hebben gevochten, een schlemielige Noach met bretels en een sigaretje ten tonele verschijnt, is de verleiding groot om de beloofde, multicultureel verantwoorde, maaltijd in de twee pauzes te laten schieten en snel naar huis te vluchten.

Artistiekerig

Genesis is natuurlijk ook niet bedoeld voor christenen met een enigszins conventionele smaak. Het is artistiekerig, modern toneel. Gemaakt door ongelovige kunstenaars die het bijbelboek vooral waarderen als een smeuïg verhaal over liefde, passie, oorlog, verkrachting, incest en andere fijne ingrediënten voor een opwindende voorstelling.

En met een ‘eigentijdse’ thematiek niet te vergeten. Doesburg hield twee weken geleden zijn – kleine – gehoor op een symposium over theater en religie in Amsterdam voor dat Genesis verrassend actueel aandoet. De rode draad van het boek is volgens hem migratie.

De ark van Noach deed hem denken aan de vluchtelingenstromen vanuit Afrika op dit moment, en de succesvolle immigrant Jozef, de zoon van Jakob die het van slaaf tot onderkoning van Egypte schopte, aan de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb. Zo blijkt Genesis ineens een multicultureel drama.

Weinig raakvlakken

De voorstelling van het Nationale Toneel staat niet op zichzelf. Eveneens in Den Haag is nu Zie de mens te bekijken, een voorstelling van toneelgroep De Appel waarin vierenhalf uur lang ‘de mens achter de mythe’ Jezus wordt gezocht.

En vorig jaar ondernam theatergroep De Nieuw Amsterdam een poging om met PAX Deus nieuw licht te werpen op Pontius Pilatus, de prefect van Judea die Christus liet kruisigen.

Zulke moderne bewerkingen van oude christelijke verhalen hebben weinig raakvlakken met het klassieke religieuze theater. Mariken van Nieumeghen, Elckerlijc, de drama’s van Joost van den Vondel: dat is echt heel andere koek. Deze moralistische stukken doen tegenwoordig nogal gedateerd aan, hoewel ze nog weleens worden opgevoerd.

Komend najaar brengt Opera2day Mariken in de tuin der lusten op de planken, een nieuwe opera gebaseerd op het zestiende-eeuwse mirakelspel over het zondige meisje uit Nijmegen dat in een klooster tot inkeer komt.

Rationele twijfel

Tussen godsdienst en theater bestaat van oudsher een band. In de Rooms-Katholieke Kerk heeft de liturgie een sterk theatraal karakter. Zowel in de kerk als in de schouwburg wordt van de aanwezigen bovendien een suspension of disbelief verlangd, een – al dan niet tijdelijk – terzijde schuiven van mogelijke rationele twijfel.

Bij een religieuze dienst én bij een toneelvoorstelling moet je geloven, zei Johan Doesburg op het symposium in Amsterdam. Je moet als toeschouwer meegaan in wat zich voor je ogen afspeelt, anders is het alleen een hoop flauwekul.

Maar er zijn ook wezenlijke verschillen, voegde hij eraan toe. Toneelmakers dienen lastige vragen op te roepen en af en toe te irriteren, wat niet of nauwelijks geldt voor geestelijken.

Het vragen oproepen en irriteren is bij Genesis in elk geval vrij goed gelukt. Waarbij Doesburg zich gelukkig mag prijzen dat het uitvoeren van deze taak door de autoriteiten hogelijk wordt gewaardeerd en zelfs aangemoedigd.

Want anders dan priesters en dominees worden theatermakers van overheidswege ruimhartig gesubsidieerd. Het evangelie van de kunst heeft tegenwoordig duidelijk een streepje voor op het echte evangelie.

Elsevier nummer 20, 16 mei 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.