cultuur

Christendom versus islam: debat over kruistochten als boksring

Door Gerry van der List - 19 juni 2015

De kruistochten blijven de gemoederen bezighouden. Volgens de historicus Brian A. Catlos speelden politici een grote rol.

Het laatste boek dat Hans Jansen publiceerde, had als titel Op, op, ten strijde, Jeruzalem bevrijden! De in mei dit jaar overleden arabist belichtte hierin op eigen wijze de kruistochten. Mystificaties en vooroordelen vertroebelen de kijk op deze avontuurlijke, religieus geïnspireerde expedities, zo betoogde hij. Op grond van Hebreeuwse en Arabische bronnen probeerde hij het heersende beeld bij te stellen.

Dit beeld is dat fanatieke christenen tussen 1095 en 1271 naar het Heilige Land trokken en daar enorme slachtpartijen aanrichtten, waarbij ze zich ook nog eens flink verrijkten. Deze gewelddaden zouden de arme moslims hebben geïnspireerd tot een tegenoffensief, de jihad.

Nu was wat de kruisvaarders uitspookten, zeker niet altijd netjes. Maar hun gewelddadigheid was betrekkelijk normaal in die ruwe tijden, legde Jansen uit. We moeten ons geen schuldcomplex laten aanpraten. En het is onzinnig om moslims louter als slachtoffers te zien.

Jolig

Zij waren al lang bezig met hun eigen heilige oorlog voordat de christelijke jihad begon. De kruistochten kunnen worden beschouwd als het begin van de strijd tegen militante islamitische jihadisten.

Zoals gewoonlijk schreef Jansen nogal polemisch en soms zelfs wat jolig, waardoor zijn boodschap wellicht te weinig serieus werd genomen. Bovendien kreeg hij weer het vertrouwde verwijt dat zijn argumenten waren ingegeven door een afkeer van de islam. Dit zal Brian A. Catlos niet snel worden verweten.

De Amerikaanse godsdiensthistoricus schrijft voor een academicus relatief vlot, maar zoekt de nuance in zijn boek over de kruistochten, Koningen, kruisvaarders en kaliefen. En hij heeft geen negatief oordeel over welke religie dan ook.

Drijfveren

De voornaamste stelling van zijn studie is juist dat de religieuze factor in beschouwingen over de kruistochten doorgaans te veel wordt benadrukt. Natuurlijk ging het deels om een godsdienststrijd, met christenen die tegenover moslims stonden. Maar deze religieuze groeperingen lieten op andere momenten van de geschiedenis zien betrekkelijk vreedzaam met elkaar te kunnen samenleven.

Bovendien werden ook heilige oorlogen uitgevochten tussen aanhangers van hetzelfde geloof, zoals soennieten en sjiieten. Politici, zegt Catlos, waren de belangrijkste krachten achter de kruistochten. Zij gebruikten godsdienst als een legitimatie om meer wereldse doeleinden te realiseren. Machtshonger, wellust, hebzucht en angst: dat waren de belangrijkste drijfveren.

Narigheid

De laatste kruistocht was ruim zeven eeuwen geleden. Toch blijft de tocht van honderdduizenden gewapende gelovigen naar Jeruzalem de gemoederen bezighouden. Dit komt mede doordat veel auteurs een punt willen maken dat relevant is voor actuele discussies.

Zo kunnen zij proberen aannemelijk te maken dat godsdienst tot een hoop narigheid leidt. Of zij willen, zoals Catlos, tonen dat politiek de grote boosdoener is.

Maar vooral draait het debat om een waardering van de twee opponenten in de strijd in het Midden-Oosten. Het debat over de kruistochten is al een tijdje geen academische, theoretische exercitie meer, schreef Hans Jansen. Het is een boksring geworden waarin de eeuwenoude match tussen islam en christendom wordt nagespeeld. En die match is nog niet voorbij.

Elsevier nummer 26, 27 juni 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.