cultuur

Hoe een houten kapelletje een prachtig monument werd

Door Gerry van der List - 26 juni 2015

De Hooglandse Kerk in Leiden bestaat zevenhonderd jaar. De rijzige kerk lijkt soms aan het aardse ontstegen.

Het plaatsbewijzenloket is zeker een bezienswaardigheid in de Hooglandse Kerk in Leiden. Vroeger was het daar nodig om voor een dienst een kaartje te kopen. Een deftige plaats tegenover de kansel kostte een kwartje, voor een dubbeltje mocht de gelovige achter in het schip plaatsnemen. Gratis plekken waren er voor arme sloebers, maar die belandden achter de preekstoel met uiterst beperkt zicht op de dominee.

Het loket is al lang geleden in onbruik geraakt. Nu biedt het ruimte aan een televisiescherm waarop een documentaire wordt vertoond. Dit alles in verband met de viering van een bijzonder jubileum. De monumentale kerk in hartje Leiden bestaat zevenhonderd jaar, wat de aanleiding vormt voor allerlei feestelijkheden en activiteiten.

Zo is er in de zomermaanden een expositie te zien en zijn er zes uitvoeringen met muziek door de eeuwen heen. Op 5 september wordt een boek gepresenteerd: Zeven eeuwen Hooglandse Kerk.

Beeldenstorm

In dit boek zal ongetwijfeld worden beschreven hoe in september 1315 een eenvoudig kapelletje werd ingewijd. Het werd opgedragen aan de heilige Pancratius, een op veertienjarige leeftijd gestorven martelaar. Een paar decennia later werd het houten gebouwtje vervangen door een stenen dorpskerk, die geleidelijk werd uitgebreid.

De ontwikkeling van de kerk weerspiegelt niet alleen de voor- en tegenspoed in Leiden, maar vanzelfsprekend ook de godsdienstgeschiedenis. Een belangrijk moment was de Beeldenstorm. In 1566 richtten razende protestanten een enorme ravage aan in de kerk, waar vele altaren en beelden werden vernield.

Na de calvinistische triomf werd de kale kerk voor de gereformeerde eredienst ingericht. De hoogtijdagen kwamen in de zeventiende eeuw, de glorietijd van het vaderlandse protestantisme en van Leiden.

Daarna volgden perioden van verval. Door restauraties in de tweede helft van de negentiende eeuw en na de Tweede Wereldoorlog is het gebouw echter in vrij goede staat. Uiteraard heeft de secularisering wel gevolgen gehad.

De Leidse Binnenstadsgemeente van de PKN en de Studenten Ekklesia houden nog erediensten in de Hooglandse Kerk, maar verder is het een modern multifunctioneel centrum geworden. Voor allerlei evenementen is er plek, van lezingen tot concerten, van de Veteranendag tot de Leidse Draaiorgeldag.

Lichtval

Doordat de Hooglandse Kerk in een dichtbebouwde omgeving staat, valt de grootsheid ervan aanvankelijk niet zo op. Het is een voorbeeld van laat­gotische bouwkunst. Alles in het gebouw is verticaal gericht, alles wijst naar de ­hemel. De rijzige kerk lijkt soms aan het aardse ontstegen. Wanneer de zon schijnt, wordt het geheel nog mooier door de bijzondere lichtval.

Op een katholiek maakt zo’n protestantse kerk natuurlijk altijd een wat sobere indruk. Maar er is genoeg te zien. Zoals tal van graven, van priesters en edellieden als Justinus van Nassau, een bastaardzoon van Willem van Oranje.

Bezienswaardig zijn verder een groot uurwerk uit 1607, een kansel uit 1632 en liefst drie orgels, waaronder een heel fraai met pijpwerk uit de zestiende eeuw van Peter Jansz. de Swart.

Wie dit alles wil bekijken met deskundige uitleg, kan elke zaterdagochtend om 11.00 uur een rondleiding volgen in de Hooglandse Kerk.

Elsevier nummer 27, 4 juni 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.