cultuur

Bij het graf van Aaicha Bergamin, transgender-pionier

Door Marijke Hilhorst - 13 augustus 2015

Aaicha, een meisje in een jongenslichaam, was niet bang om te leven. En niet bang om de strijd aan te gaan.

‘Op 10 juni 2014 werd Aaicha Bergamin van gemeentewege begraven op Sint Barbara in Amsterdam, anoniem, met slechts een nummer,’ vertelt historicus Alex Bakker ons ruim een jaar later.

Waren er toen nog geen twaalf mensen aanwezig, op 28 juli, de dag dat het nummer eindelijk werd vervangen door een naam en Aaicha alsnog een grafsteen kreeg, kon ik slechts met moeite een plaats op de banken van de kapel bij de begraafplaats vinden. Voor Aaicha, die ik me herinner uit de tijd dat ik op de Oudezijds Voorburgwal woonde, had ik rozen uit mijn tuin bij me.

Dolly Bellefleur zong – in een met paarse pailletten bezaaid mini-jurkje rond de slanke leden en met een op Marlene Dietrich geïnspireerde blonde maxi-pruik op het hoofd – ontroerend Mens durf te leven. Ik meende zelfs tranen te zien opwellen in de ogen van de heilige Barbara – herkenbaar aan toren en zwaard –  voor in de kapel, maar dat zal verbeelding zijn geweest.

Aan durf ontbrak het de mens Aaicha Bergamin niet, maar ze had meer dan wie ook last van hen die, zoals het lied zegt, de paadjes wijzen waarlangs je mag gaan.

‘De mensen ze schrijven je leefregels voor,/ Ze geven je raad en ze roepen in koor:/ Zo moet je leven./ Met die mag je omgaan,/ Maar die? Die is te min./ En die moet je trouwen, al heb je geen zin./ En daar moet je wonen, dat eist je fatsoen./ En je wordt genegeerd als je ’t anders zou doen./ Alsof je iets ergs had misdreven./ Mens, is dat leven?’

Nachtleven

Vlak voor haar dood vertelde de toen 81-jarige Aaicha Bergamin in het televisieprogramma Andere tijden, dat een uitzending wijdde aan transgender-pioniers, hoe zij op haar achttiende door de psychiater die haar op verzoek van haar moeder insloot in Heiloo, werd gediagnosticeerd als ‘homofiel met een trauma’. Hij zou haar daar wel van genezen.

‘Ik moest daar blijven tot ik 21 jaar oud zou zijn. De volgende dag ben ik gevlucht, naar Parijs gelift en daar kwam ik in het nachtleven terecht.’ Aaicha kocht vrouwelijke hormonen op de zwarte markt, werkte als danseres en terug in Amsterdam werd ze een bekende persoonlijkheid op de Wallen.

Echter: tot halverwege de jaren zeventig was ‘het zich in het openbaar vertonen in kleding van de andere kunne’ verboden. Meer dan eens is Aaicha opgepakt en geboeid afgevoerd naar het politiebureau om daar te worden ontkleed tot vermaak van de dienders.

Geen wonder dat toen in 1985 de wet op geslachtswijziging werd aangenomen en Aaicha een  nieuw paspoort kreeg, ze direct naar het bureau toog om het te tonen: ‘Nu kunnen jullie me niets meer maken. Hier staat het zwart op wit. Geslacht: vrouw.’ Het korps is van ver gekomen: dit jaar voer er tijdens de Gay Pride een ‘Roze in Blauw’-boot mee.

Aaicha was niet bang om te leven. Niet bang om de strijd aan te gaan. Ze was een van de voorvechtsters van de acceptatie van transseksuelen en het is goed dat ze nu als zodanig is erkend. Wist Aaicha al vroeg een meisje te zijn in een jongenslichaam, er zijn veel meer variaties op het thema.

Gradueel

In mei van dit jaar verdedigde filosoof Margriet van Heesch haar proefschrift Ze wisten niet of ik een jongen of een meisje was; kennis, keuze en geslachtsvariaties. Schaamte en stig­ma blijken, ook na behandeling, diep geworteld.

Van Heesch constateert dat velen in de marginaliteit leven en pleit voor emancipatie van deze groep. ‘Dat gaat ons allemaal aan,’ beweert zij, ‘want niemand kan geheel voldoen aan de binaire opposities waarin we onszelf behoren te begrijpen.’

Ze bedoelt dat de biologische scheidslijn tussen man en vrouw lang niet zo scherp is als altijd werd gedacht; het verschil is gradueel.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau kwam vorig jaar na een verkennend onderzoek met voorzichtige schattingen: het zou gaan om 80.000 mensen – 0,5 procent van de bevolking – met een vorm van intersekse of Disorders of Sex Development (DSD).

Overigens wordt door de belangengroepen DSD vertaald als Differences of Sex Development; het gaat immers niet om ‘afwijkingen’ die met een chirurgische ingreep of hormonale behandelingen verholpen moeten worden.

Een tijd geleden gingen er stemmen op om de geslachtsaanduiding in het paspoort helemaal weg te laten. Het gaat werelden op zijn kop zetten als we noodgedwongen gaan afzien van het man/vrouw duiden en allemaal mensen worden. Denk alleen maar aan de sportwereld.

Elsevier nummer 34, 22 augustus 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.