cultuur

Kinderlijk en kolderiek portret van grote filosoof Spinoza

Door Gerry van der List - 10 september 2015

Alle aandacht is welkom voor Nederlands grootste filosoof ooit. Uitzondering vormt de potsierlijke film Spinoza. Een vrije denker.

Het in beeld brengen van het leven van een denker is een lastige opgave. Denkers brengen namelijk de meeste tijd door met denken, wat visueel niet zo aantrekkelijk is.

Alleen als een intellectueel veel maatschappelijke activiteiten heeft ontplooid of een opwindend liefdesleven of zo had, valt er wat van te maken. Zo leverde de film Hannah Arendt (2012), ondanks enige tekortkomingen en simplificaties, best een boeiend portret op van de gepassioneerde Duitse filosofe.

Baruch de Spinoza (1632-1677) leidde geen groots en meeslepend leven. Na te zijn verbannen uit de Amsterdamse joodse gemeente in 1656 wijdde hij zich aan het slijpen van lenzen en aan schrijven. Van vrouwen had hij plezier noch last. De kans is groot dat hij als maagd is gestorven.

Zeker weten doen we dat niet. Over veel in het solitaire bestaan van de Joodse wijsgeer tasten we in het duister. Maar dit biedt ruimte voor artistieke creativiteit, vertelde filmmaker Robin Lutz vorige week opgewekt bij een voorvertoning van zijn Spinoza. Een vrije denker.

Somber peinzend

De film, waarin documentaire, 3D-animatie en speelfilmelementen worden gecombineerd, draait vanaf deze week in diverse theaters van Pathé. Het is een potsierlijke vertoning. Een acteur die Spinoza moet voorstellen, is vaak somber peinzend in beeld.

De ene keer staat hij zwijgend op een trekschuit, een andere keer zit hij in de Hortus Botanicus in Leiden. Het komt ook voor dat hij in een synagoge luistert naar Awraham Soetendorp, wat opmerkelijk is aangezien de liberale rabbijn 311 jaar na Spinoza werd geboren.

De tergend trage dramatische scènes worden afgewisseld met andere curiositeiten. Zoals een uitgebreid exposé van een astrofysicus met oorbel over Constantijn Huygens, en het betoog van een neuro­wetenschapper over onze hersenen als ‘bezige baasjes’.

En dan is er nog een soort videoclip met fragmenten van afwisselend oorlogsdaden en schattige baby’s, waarbij het chanson Pardon van de Franse zanger Johnny Hallyday klinkt. Je gelooft je ogen niet. Dit is geen Spinoza voor dummies, dit is Spinoza door dummies.

Trots

Het enige lichtpuntje in de film zijn de beschouwingen van Wiep van Bunge. De hoogleraar geschiedenis van de wijsbegeerte maakt duidelijk dat Spinoza werd gedreven door een verlangen naar inzicht, dat de mogelijkheid schept voor een gelukkig en evenwichtig bestaan.

Als Spinoza aan het eind van de film sterft (de acteur ligt dan met gesloten ogen op bed), is het nog niet gedaan. Ineens verschijnen eekhoorntjes voor de camera die door Washington D.C. huppelen. Dit heeft een reden. In de Verenigde Staten, meldt de Nederlandse ambassadeur aldaar trots, zijn ze geïnspireerd door de verlichte ideeën van Spinoza.

Dit is een nogal simpele voorstelling van zaken. Het is echter een feit dat de auteur van het meesterwerk Ethica een enorme invloed heeft uitgeoefend. Aandacht voor Nederlands grootste filosoof ooit is dan ook welkom. Maar liever niet in de vorm van een kinderlijk kolderiek portret.

De affiniteit van de regisseur met zijn onderwerp lijkt ook niet zo groot. Toen Robin Lutz vorige week werd gevraagd naar zijn beweegredenen voor het maken van de film, wees hij op de aanwezigheid van een standbeeld van Spinoza in Den Haag. En hij voegde eraan toe: ‘Ik woon ook in Den Haag.’

Elsevier nummer 38, 19 september 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.