cultuur

Van vluchtelingenhek tot cyberkalifaat: de woorden van 2015

Door René van Rijckevorsel - 08 december 2015

René van Rijckevorsel schrijft over de opmerkelijkste neologismen van het jaar. Veel migratie en islamterreur – het was te verwachten.

Aardbevingskamer

Je zou denken: handig voor die Groningers, een kamer in hun huis waar zij en hun zondagse servies zich veilig weten als hun provincie weer eens wordt geteisterd door een trilling. Een beetje de opkamer van vroeger. Maar nee, de aardbevingskamer is de dit jaar opgerichte afdeling in de rechtbank Noord-Nederland die zich bezighoudt met geschillen over schadeafwikkeling en andere juridische zaken die met de noordelijke bevingen te maken hebben.

Cyberkalifaat

Gevalletje oxymoron, waarin Middeleeuwen en toekomst elkaar omarmen. Het begrip ‘cyber’ dateert van de jaren negentig. Volgens New York Magazine het perfecte prefix: ‘Omdat niemand weet wat cyber betekent, kan het aan elk oud woord worden vastgeplakt om het nieuw, cool, vreemd en spooky te laten lijken.’ CyberCaliphate zou de hackersafdeling zijn van de zelf geproclameerde Islamitische Staat die in januari het YouTubekanaal kraakte van Centcom, deel van het Amerikaanse leger.

Dobberneger

In mei zei historicus Maarten van Rossem in het tv-programma Arena: ‘Als ik als columnist het woord “dobberneger” had verzonnen, zou ik daar wel een beetje trots op zijn. Het is een beetje neerbuigend, maar wel een lekker woord natuurlijk. Het zou mij niet verbazen als dit voor de Van Dale het woord van het jaar zou worden.’ Dat werd het niet (daarvoor zijn de lexicografen te politiek correct). De vinding is van – ere wie ere toekomt – Geenstijl. Deze graag shockerende website formuleerde het in april zo: ‘Het doel van de Gewone Dobberneger (Nigris flotillas vulgaris) is Fort Europa’.

Glazenbolsubsidie

Het UWV geeft werkloze vijftigplussers geld om zich om te scholen tot helderziende of astroloog, zo bleek deze zomer. Reisjes naar de Ardennen voor reïncarnatiesessies worden ook betaald. Belachelijk, vonden ‘erkende spirituele consulenten’. De koppenmaker van De Telegraaf wist er wel raad mee: ‘Onbegrip over glazenbolsubsidie’.

Jihadgala

Nog zo’n woord in de catagorie ‘islam & terreur’. Een aantal radicale imams zou in februari samenkomen in Rijswijk. En dat terwijl minister Lodewijk Asscher (PvdA) net had gezegd dat haatimams het werken onmogelijk moest worden gemaakt. Ook hier kon De Telegraaf meteen in de overdrive met een mooie taalvondst. Stel je eens voor: haatsjeiks in smoking naar een jihadgala.

Mensenmaffia

Voor de Italiaanse maffia zouden drugs niet langer de voornaamste bron van inkomsten zijn. De Siciliaanse criminele clans hebben inmiddels door dat ze in samenwerking met mensensmokkelaars aan ‘dobbernegers’ (zie ‘Dobberneger’) meer kunnen verdienen.

Mini-Schengen

Hoe ga je als contemporain historicus het begrip ‘mini-Schengen‘ aan de komende generaties uitleggen? ‘In 1985 besloten vijf Europese landen in het Luxemburgse stadje Schengen bij verdrag dat ze alleen hun buitengrenzen zouden controleren. In 2009 hadden 26 landen zich bij dat Schengenverdrag aangesloten. Alleen, de landen controleerden de buitengrenzen niet, waardoor honderdduizenden armen uit Afrika en Azië de Schengenzone binnenkwamen. In 2015 bepleitte een minister daarom een “mini-­Schengen” waarvan de grenzen wel moesten worden gecontroleerd.’ Tsja…

Nepparlement

Toegegeven, het woord dateert niet van 2015. Je vond dit woord  eerder al in stukken over Indonesië, de DDR en Brussel/Straatsburg. Maar sinds dit jaar is ook de Tweede Kamer een nepparlement, aldus Geert Wilders tijdens de Algemene Beschouwingen. Hij vond dat hij zei wat miljoenen Nederlanders denken, namelijk dat de grenzen dicht moeten. ‘Het verschil tussen dit nepparlement en de mensen thuis is levensgroot.’

Reclamewisser

In Nederland gebruiken steeds meer internetters een adblocker. Software die op websites reclames die bezoekers als hinderlijk beschouwen, uitschakelt – waar zo’n site dan van moet bestaan, daar denken de bezoekers niet over na. Reclamewisser zou een mooie Nederlandse term zijn, maar het is de naam van een technisch wapen om Duitse televisiereclame uit te schakelen. In Koblenz zit een team dat 24/7 tv kijkt, en zodra een reclame begint, dat signaal wegzwiept.

Shariazoeker

Een asielzoeker die naar Nederland komt met het oogmerk om in deze rechtsstaat ooit de islamitische wetgeving in te voeren, kan beter asiel aanvragen in Saudi-Arabië, vindt VVD-fractieleider Halbe Zijlstra. Hij was zelf verantwoordelijk voor de woordvondst ‘shariazoeker’.

Sjoemeldiesel

Volgens Onze Taal is het allitererende ‘sjoemelsoftware’ het woord van het jaar. Maar bij Elsevier zijn we vanwege het ritme en het klankrijm meer geporteerd voor ‘sjoemeldiesel’. Dat dit woord verwijst naar het schandaal met de onderbemeten uitstoot van Volkswagen-diesels, begrijpt iedereen die in 2015 niet onder een steen leefde.

Stiekemgate

Gevalletje pleonasme. Sinds ‘Watergate’ is het achtervoegsel gate synoniem met een schandaal dat door geheimzinnigheden is omgeven. Watergate was het complex in Washington waar in 1972 vijf mannen werden gearresteerd tijdens een inbraak in het hoofdkantoor van de Democratische Partij. Stiekemgate gaat over wie lekte uit de ‘commissie Stiekem’. Die commissie bestaat uit alle fractievoorzitters, is belast met de parlementaire controle op de geheime diensten en vergadert onder strikte geheimhouding.

Stoelverslaving

Een woord dat deze zomer door Elsevier is gemunt. Het omslagverhaal ‘Kom uit die stoel‘ wees lezers erop dat te veel zitten op kantoor funest kan zijn voor de gezondheid. Maar: deze ‘stoelverslaving’ is te genezen. Mail niet, maar loop even naar die collega. En doe aan kantoorfitness!

Strijdwedstrijd

Feyenoord doet bovenin lekker mee dit seizoen. Tegen Ajax werd de Rotterdamse voetbalcub begin november helaas niet beloond voor de inzet, want de uitslag was 1-1. De Volkskrant had een ‘strijdwedstrijd’ gezien. Hè hè, voetbal was dus weer even oorlog, in de Kuip. Want strijd en oorlog, dat is van tweeën één. Dit najaar vertelde premier Mark Rutte – nadat hij de oorlog had verklaard aan IS – zijn burgers immers dat voor hem oorlog hetzelfde is als strijd.

Terror-oehoe

Het woord ‘terror’ komt uit het Latijn en betekent ‘schrik’. Nou, dat joeg deze grote uil met zijn kenmerkende oren de inwoners van Kwadijk zeker aan. Wekenlang werd het dorpje bij Purmerend geterroriseerd door een oehoe die voetgangers aanviel. Met vijftig gewonden als gevolg. Uiteindelijk gingen de Kwadijkers ook als de zon uitbundig scheen met een paraplu de straat op. De vogel leeft nu in gevangenschap.

Veruberisering

Heb je al jaren een taxibedrijf of hotel, komt er opeens zo’n disruptor die jouw business inpikt terwijl hij zich niet aan de regels houdt waaraan jij wel moet voldoen. Bij Airbnb geen brandmelders en nooduitgangen, bij Uber(pop) geen opgeleide chauffeurs en autokeuringen. De ‘veruberisering’ maakt ons kapot, klaagde de branche.

Vluchtelingenhek

Als de buitengrenzen van Schengen lek zijn (zie ‘mini-Schengen’), dan bewaak ik toch lekker mijn eigen grenzen, dacht de Hongaarse premier Viktor Orbán. Al is Hongarije ook een buitengrens, toch werd Orbán van alle kanten gekapitteld. Later kreeg hij juist weer bijval voor zijn vluchtelingenhek, onder meer van het CDA.

Elsever nummer 50, 12 december 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.