Gerry van der List

Jan Amos Comenius: een pionier die de wereld wilde verbeteren

Door Gerry van der List - 31 december 2014

Studie over wereldverbeteraar Jan Amos Comenius (1592-1670) biedt inzicht in de grootse gedachtenwereld van de pansofie.

Voor veel Nederlanders is hij alleen nog maar een bekende naam omdat er scholen en straten naar hem zijn vernoemd. Maar voor Tsjechen is Jan Amos Comenius een nationale held, een voorbeeldige strijder tegen onderdrukking. Zij komen dan ook nog steeds naar de vestingstad Naarden, waar de denker begraven ligt.

Comenius werd in 1592 geboren in ­Moravië, het oostelijk deel van het huidige Tsjechië. De protestantse theoloog zag zich gedwongen te vluchten voor de onverdraagzame katholieken in zijn geboorteland. Na allerlei omzwervingen belandde hij in Amsterdam, waar hij zijn denkbeelden kon ontvouwen en ontwikkelen zonder voor vervolging te vrezen. Hij stierf er in 1670.

Veelzijdig

Een van zijn Nederlandse bewonderaars is H.E.S. Woldring. De emeritus hoogleraar politieke filosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam vergelijkt Comenius met, in zijn woorden, ‘giganten van de humaniteit’ als Mahatma Gandhi en Nelson Mandela.

In het boek Jan Amos Comenius. Zijn leven, missie en erfenis (uitgeverij Damon) legt hij uit waarop zijn positieve oordeel is gebaseerd.

Comenius was behalve een vooraanstaande en veelzijdige geleerde een onvermoeibare wereldverbeteraar. Hij riep intellectuelen onophoudelijk op een bijdrage te leveren aan de bevordering van humaniteit.

Hij pleitte voor klassieke burgerrechten als vrijheid van meningsuiting en van godsdienst, maar was zijn tijd ook – ver – vooruit door de waarde van sociaal-economische rechten te onderstrepen. Hij zette zich in voor de ontwikkeling van een universele taal die in alle landen moest worden ingevoerd en  wilde op vele terreinen internationale samenwerking op hoog niveau.

Christelijke deugden

Het denken van Comenius rustte op een bijzonder wijsgerig stelsel: de pansofie. Dit is allesomvattende, geordende kennis van de (oorspronkelijke) harmonische werkelijkheid. Deze kennis gaat gepaard met een religieus geïnspireerd appèl op mensen om naastenliefde, rechtvaardigheid en andere christelijke deugden in de praktijk te brengen. Dit alles uit respect voor de mens, voor de natuur en voor God.

De mensheid moest zich gereedmaken voor de wederkomst van Jezus Christus.
Het denken van Comenius, zo moet Woldring met enige tegenzin toegeven, had utopische, irreële trekken en de pansofie is nooit echt aangeslagen. Invloed had hij vooral op het terrein waarop zijn ideeën nog opvallend modern aandoen. Comenius was een pionier in de pedagogiek.

‘Folterkamers van de geest’

De idealist was ervan overtuigd dat het bouwen van een betere samenleving begint met het stimuleren van kinderen om zich te ontwikkelen. Met afschuw keek hij naar de benepen scholen van zijn tijd, in zijn ogen ‘folterkamers van de geest’. Hij beschouwde het kind als volwaardig medemens, die met plezier naar school moest kunnen gaan.

Comenius was een voorstander van aanschouwelijk onderwijs, benadrukte het recht van kinderen uit alle rangen en standen op een goede opleiding en pleitte voor een flink aantal uren in het onderwijsprogramma voor zelfontplooiing.

Comenius maakte zijn pretentie alomvattende wijsheid te presenteren, niet waar. Maar als pedagoog was de gedreven geleerde invloedrijk.

Elsevier 71ste jaargang, nummer 2, 10 januari

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.