Marijke Hilhorst

Dit is geen voetbal: achter een imaginaire bal aan in de woestijn

Door Marijke Hilhorst - 03 april 2015

Alle ogen volgen de bal tot vlak voor het met een jack en een takje aangeduid doel.

Nee, het waren niet de wreedheden die me aan het huilen maakten, de knoet van de terreur was zo dreigend dat ik gedurende de hele film het nauwelijks waagde om te bewegen. Het was juist toen ik even durfde te ontspannen, zelfs bijna lachte, dat ik werd overmand door ontroering en een grote traan over mijn wang biggelde.

Timbuktu toont wat er gebeurt als jihadisten de macht overnemen in Mali. Mannen lopen door de nauwe straten van de wonderschone hoofdstad en kondigen door megafoons de nieuwe regels af: vrouwelijke inwoners mogen zich niet zonder duidelijk doel op straat begeven, ze moeten te allen tijde van top tot teen bedekt zijn, zelfs handschoenen dragen omdat ook blote handen kennelijk zo uitdagend kunnen zijn dat mannen hun zelfbeheersing verliezen als hun oog erop valt.

Op overspel, altijd erg, staat een nog veel zwaardere straf mocht dat zich afspelen tijdens de ramadan. Muziek maken, zingen, lachen, roken, als ook voetballen zijn verboden.

Chaos in de stad

Natuurlijk worden de wetten heimelijk overtreden, en natuurlijk worden mensen betrapt en gestraft. Veertig zweepslagen zal de vrouw moeten incasseren die betrapt is op illegaal zingen, thuis, voor wat vrienden.

Steniging luidt de uitspraak voor het stel dat ongehuwd samen is geweest. En ook de herder Kidane, die met zijn innig geliefde vrouw en dochter een vredig leven hoopt te kunnen blijven leiden ver van de chaos in de stad, zal uiteindelijk worden geslachtofferd.

Een belangrijk kenmerk van terreur uitoefenen is angst zaaien. Bijvoorbeeld door steeds nieuwe en steeds lastiger na te leven, want absurde, wetten op te stellen – lachen verbieden is daar een mooi voorbeeld van – overtredingen van die wetten desnoods uit te lokken, vervolgens zware straffen op te leggen en anderen verplichten om getuige te zijn van de voltrekking van de straf om iedereen ervan te doordringen wat er  te vrezen valt en om ze zo medeplichtig te maken.

Nuchtere toon

Het is ook hier in Europa gebeurd. Nog in de bioscoop schoten me flarden uit de dagboeken van Victor Klemperer te binnen, die op nuchtere toon, heel consequent, tot in details, heeft beschreven hoe hem en zijn vrouw de duimschroeven werd aangedraaid in de periode voorafgaand aan en tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Toen waren het de nazi’s die terreur uitoefenden, in Timbuktu zijn het reli­gieuze fundamentalisten die rabiate dogma’s verkondigen.

En ook hier komen mensen in verzet. De visverkoopster probeert het met argumenten: zij moet haar verse vis nat houden en kan dan toch geen handschoenen dragen, die worden smerig en gaan stinken. Anderen doen het listig, of liever ludiek. En dan heb ik het over de scène die me tot tranen toe roerde. Een magistrale scène, waarin de spelende mens overwint.

Koddebeiers

In de zandbak die de woestijn is, rent een groep jongens en mannen zwijgend achter een imaginaire bal aan. Alle ogen volgen de niet aanwezige bal in de richting van het met een opgepropt trainingsjack en een takje aangegeven doel. We zien de keeper duiken, en missen, want na de goal volgen de overbekende triomfgebaren en malle loopjes die bij een treffer horen.

Als de voetballers de wetshandhavers op hun brommer horen naderen, vallen de spelers van beide teams tegelijk ter aarde, zetten hun onschuldigste gezichten op en doen fanatiek grondoefeningen. En zonder bewijs, een bal, staan ook de vrome koddebeiers machteloos.

Alles wat wij cultuur noemen, komt voort uit spel en ontwikkelt zich als spel, meende Johan Huizinga, de auteur van het baanbrekende boek Homo Ludens dat hij ruim 75 jaar geleden schreef. Men speelt bewust en brengt scheppend iets tot stand ‘in een tijdelijke sfeer van activiteit met een eigen strekking’.

Ontwricht

Voorwaarden om van spel te kunnen spreken zijn relatieve autonomie, vrijheid en vooral ‘plezier’ in de spelende mens. Als de mogelijkheid tot spelen onder druk komt te staan, is de hele cultuur in het geding.

Dat is precies wat deze film al in de openingsscène laat zien: hoe individuen worden gestraft, hoe een samenleving wordt ontwricht, en een cultuur wordt vernietigd. In de ogen van de jihadisten is niets en niemand onschuldig: vrouwen vanzelfsprekend niet, maar kunst ook niet, zelfs een landschap niet.

En juist dat landschap speelt, dank zij de camera, zijn rol met verve.

Elsevier nummer 15, 11 april 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.