Afshin Ellian Afshin Ellian

Joost Zwagerman ontweek de dood, totdat de onrust het won

Door Afshin Ellian - 11 september 2015

De schrijver werd op klaarlichte dag ingehaald door de dood. Joost Zwagerman (1963-2015) heeft een diepzinnige en moedige strijd gestreden. Wat overblijft, is de overtuiging dat we het leven moeten beminnen.

Zelfmoord is de opstand van de geest tegen zichzelf, aldus Joost Zwagerman. Nooit had ik gedacht dat ik postuum over hem zou schrijven.

Zelfdoding is een schokkend fenomeen, en niet alleen omdat wij ontzettend gehecht zijn aan het leven. Al eeuwenlang wordt zelfdoding als een taboe beschouwd. Het is een noodzakelijk taboe, de soort wil zichzelf in stand houden.

In zijn laatste interview met HP/De Tijd, vorige week, zei Joost over zelfmoord: ‘Absoluut. Maar als een troostgedachte. En daarna heb ik het voor mijzelf getaboeïseerd. Dat geeft al aan dat ik het echt altijd beschouwd heb als no-go-area. Zeker met kinderen. En ik heb geprobeerd het eruit te schrijven en het monster recht in de ogen te kijken.’

Metafoor

Joost schreef ook dat de zelfmoordenaar niet de dood wil, maar een andere leven. Daarin heeft hij zich gruwelijk vergist.

De zelfmoordenaar wil niet dood, hij wil een ander leven. In werkelijkheid is er geen ander leven. Joost verwart de literaire metafoor met de werkelijkheid.

Hier zou Joost kunnen tegenwerpen dat de literaire metafoor iets zegt of onthult over onze werkelijkheid. Dat is waar.

De zelfmoordenaar wil een ander leven. Het gaat hier – gelet op het existentiële aspect van de zaak – niet om een andere manier van leven of om leven op een andere plek. Een ander leven is de mens niet gegund. Wat ervan overblijft, is fictie.

Tragedie

In een roman bestaat altijd de mogelijkheid op een ander leven, in de werkelijkheid niet. Waar wil ik naartoe? Een gesprek met een overleden vriend. Ja en nee.

Ik begin met ja. Onbewust was ik de voorbije dagen, nadat Leon de Winter mij van de tragedie op de hoogte had gebracht, bezig om argumenten te verzinnen waarom Joost in leven moest blijven.

Inderdaad, ik verzet me tegen de opstand van de geest tegen zichzelf. Hier moet de rebellie van de geest een halt worden toegeroepen. Verdorie, hij had niet moeten doodgaan.

Vergeetachtigheid

Nee, dit is geen gesprek met Joost, maar een gesprek met mezelf. De primitieve waarheid dat de mens sterfelijk is, drukt de filosoof Martin Heidegger als volgt uit: ‘Het alledaagse zijn-ten-dode is als beweging van verval en voortdurende vlucht voor de dood.’

De mens wil telkens dit einde ontwijken. In dit ontwijken wil de mens inderdaad de dood vergeten. Maar wie deze opzettelijke vergeetachtigheid interpreteert als een zoektocht naar een ander leven, misleidt zichzelf. Er is geen ander leven.

Terecht zegt Heidegger dat we elke dood als een voorkomend sterfgeval beschouwen dat ‘ons er hoogstens nog duidelijker van vergewist dat wij zelf nog leven’. We vluchten voor de dood.

Kracht

Waarheen vluchten we, vluchtend voor de dood? Naar het leven, ondanks alle miserabele toestanden. En dat is precies de reden dat we er nog steeds zijn.

Joost Zwagerman kon niet meer vluchten. Joost heeft geen zelfdoding gepleegd. Joost is op klaarlichte dag ingehaald door de dood. De zelfdoder ontwijkt de dood niet meer. In de kracht van het niets verdwijnt de ontwijking.

Bij de zelfdoding van Herman Brood, in 2001, schreef Joost Zwagerman op de voorpagina van de Volkskrant: ‘Het onbegrijpelijke is dat hij zijn eigen misère belangrijker vond dan zijn dochtertje. Ik kan al zijn motieven plaatsen. Alleen, waar ik niet in mee kan gaan is… Iedereen die een kind heeft, weet dat het leven plotseling zin krijgt. Als je alleen bent en alles je tegenzit, kun je wel eens lichtvaardig denken over zelfmoord. Maar als je een kind krijgt, begrijp je waar het om te doen is.

‘Hij neemt de beslissing om zijn dochter achter te laten. Die zal ook nooit meer een minuut rust krijgen. Die is levenslang veroordeeld tot Het Kind Van De Man Die Zichzelf Overhoop Schoot. (..).’

Ontmaskering

Veroordeel dus Joost Zwagerman niet! Hij heeft een diepzinnige en moedige strijd gevoerd tegen de dood. Hij ontweek de dood, totdat de dood niet meer wilde worden ontweken.

De zelfdoder ontmaskert de mythe van een sterfgeval. Dit maakt ons bang. De zelfmoordenaar wil geen sterfgeval zijn: de ontmaskering van het leven is het zijn-ten-einde.

Dat was het, Joost. De rest is het trieste einde van de geest in de strijd tegen de chemische onrust in de hersenen.

Nee, iets in mij komt in opstand. Wij dienen het leven te beminnen en niet te verachten. De smaak van een kers, de smaak van een slokje wodka, of de smaak van een verdwaalde kus zijn al voldoende redenen om het leven te beminnen.

Lang leve het leven.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.