economie

Schenk voor het te laat is: 24 vragen over slim schenken

Door Jean Dohmen - 28 september 2015

Wachten met het verdelen van uw vermogen tot u uw laatste adem uitblaast, kan voor nabestaanden duur uitpakken. Als u slim schenkt, voorkomt u dat de fiscus met een deel van uw nalatenschap aan de haal gaat.

Uw vermogen heeft het zwaar te verduren. Geld op de bank brengt nauwelijks wat op, de meeste huizen zijn in waarde gedaald en nogal wat beleggers hebben op de beurs klappen opgelopen.

Het kabinet confronteerde senioren die langdurige zorg nodig hebben enkele jaren geleden met aangescherpte vermogenseisen, waardoor ze soms vele duizenden euro’s per jaar moeten bijdragen.

Nu ligt er een voorstel om de omstreden heffing op vermogen aan te passen. Dat pakt goed uit voor kleine vermogens. Wie meer dan pakweg 3 ton heeft, moet meer betalen. Ook wil het kabinet de ouderentoeslag, de vermogensvrijstelling voor gepensioneerden van maximaal 28.236 euro, in 2016 schrappen.

Er zijn mogelijkheden om de pijn in box 3 te verzachten. Daarmee ontsnapt u niet aan de erfbelasting. Want na uw overlijden staat de fiscus klaar om de erfenis af te romen. Een kind dat 300.000 euro erft van zijn overleden moeder, kan 43.860 euro – bijna 15 procent – naar de fiscus brengen.

Wie slim gebruikmaakt van de vrijstellingen in het schenkingsrecht, kan veel geld besparen. ‘Schenken is erven zonder te sterven,’ zegt Bernard Schols (51), hoogleraar successierecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Het mooie: het hoeft niet eens te betekenen dat u het vermogen tijdens uw leven al ‘kwijt’ bent.

Elsevier praat u met 24 vragen bij over de mogelijkheden en de valkuilen van schenken.

1 Hoeveel kan ik belastingvrij weggeven?

Ouders mogen (pleeg)kinderen elk jaar een bedrag belastingvrij geven, dit jaar 5.277 euro per kind. Wie geld wil geven aan andere familieleden (denk aan kleinkinderen, broer of zus), vrienden of buren, kan gebruikmaken van een algemene vrijstelling, dit jaar 2.111 euro per begunstigde.

Over deze bedragen hoeft de ontvanger geen belasting te betalen. Het gaat om een totaalbedrag: schenkingen binnen een kalenderjaar aan dezelfde persoon moet u bij elkaar optellen.

2 Mijn man en ik willen ons kind  allebei 5.277 euro geven. Hoeveel belasting moet het betalen?

De vrijstelling geldt voor u samen. Echtparen (of geregistreerde partners) moeten schenkingen in een kalenderjaar bij elkaar optellen. Hier bedraagt de totale schenking 10.554 euro, waarvan de helft belast. De dochter moet 527 euro belasting betalen.

U kunt dit omzeilen door de schenking uit te smeren over twee kalenderjaren: 5.277 euro op 30 december en 5.277 euro op 2 januari. Ook als een echtpaar geld aan bijvoorbeeld een goede vriend schenkt, worden zij als één gever behandeld.

De wet is streng: schenkingen die één jaar voor het huwelijk worden gedaan en schenkingen van gescheiden ouders aan hun kinderen vallen ook onder dit regime. Een echtpaar wordt ook beschouwd als één ontvanger.

Iemand die in een kalenderjaar 5.277 euro van zijn ouders krijgt en daarnaast 2.111 euro van zijn oma en 2.111 euro van een goede vriend, hoeft volgens deze regels geen schenkbelasting te betalen.

3 Bestaat een schenking alleen uit geld?

Nee. Alles wat u zonder tegenprestatie weggeeft en waardoor uzelf armer wordt, is een schenking. Dat kan geld zijn, maar ook een gouden collier, een reis of een schilderij. Ook het kwijtschelden of namens iemand anders betalen van een schuld, is een schenking (zie ook vraag 10).

Een moeder die haar 20-jarige zoon een auto van 20.000 euro cadeau geeft, doet een belaste schenking van 14.723 euro, waarover de zoon 1.472 euro schenkbelasting moet betalen. Een kleinkind dat zijn oma een reis van 3.000 euro geeft, doet een belaste schenking van 889 euro waarover oma 266 euro belasting moet afrekenen.

4 Is het verplicht om aangifte te doen?

Alleen als de schenking boven de fiscale vrijstelling uitkomt. De ontvanger (dus niet de gever) moet binnen twee maanden na afloop van het kalenderjaar aangifte doen. Dit moet altijd bij het belastingkantoor in Eindhoven. Een aangiftebiljet kunt u downloaden op belastingdienst.nl.

5 Hoe groot is de pakkans?

In de praktijk wordt niet van alle belaste schenkingen aangifte gedaan. Mensen realiseren zich soms niet dat dit moet als ze een duur cadeau krijgen. Het komt voor dat mensen doelbewust een schenking verzwijgen. De kans dat een zoon tegen de lamp loopt als zijn vader hem een envelop met 10.000 euro toestopt, is ook niet erg groot.

Volgens Financiën is er afgelopen jaar helemaal niet gecontroleerd, wegens andere prio­riteiten. In 2011 trad de fiscus 1.680 maal op en deelde voor 12 miljoen euro aan boetes uit.

6 Moet een schenking schriftelijk?

Nee. Een schenking is vormvrij, zoals dat heet. U kunt haar mondeling of schriftelijk doen. Dat laatste wordt aangeraden, bijvoorbeeld als u bijzondere voorwaarden verbindt aan een schenking of deze herroepelijk maakt (zie vraag 18). Als u een zogeheten papieren schenking doet (zie vraag 12), is de gang naar de notaris verplicht als de schenking pas bij overlijden wordt afgelost. Een akte kost 200 tot 700 euro.

7 Kan ik als schenker de belasting betalen?

U kunt ‘vrij van recht’ schenken. Stel dat u een vriend 4.000 euro wilt geven. Normaal is hij daarover 566 euro schenkbelasting verschuldigd. Als u wilt dat de ontvanger netto 4.000 euro krijgt, moet u zelf 809 euro  belasting betalen. Op het aangiftebiljet moet de ontvanger bij vraag 6 aanvinken dat de schenker de belasting betaalt. Op www.belastingdienst.nl/­rekenhulpen/schenkbelasting/ staat een handige tool om de belasting te berekenen.

8 Klopt het dat ik de kinderen extra geld mag geven?

Ja. Er is een eenmalig verhoogde vrijstelling van 25.322 euro voor kinderen van 18 tot 40 jaar. U mag dit bedrag één keer in uw leven geven. De jaarlijkse vrijstelling wordt in dat jaar verhoogd van 5.277 naar 25.322 euro. In dat jaar kunt u dus niet ook nog de jaarlijkse vrijstelling (zie vraag 1) voor het kind gebruiken.

Het bedrag van 25.322 euro mag worden verhoogd tot 52.752 euro als het kind het geld gebruikt voor de aanschaf of de verbouwing van een eigen huis of de aflossing van een hypotheek of restschuld (ontstaan door verkoop tussen 29 oktober 2012 tot en met 31 december 2017). Als ouders hun kind een huis schenken, kan het bedrag van 52.752 euro worden afgetrokken van de waarde van het huis. Bij zo’n schenking wordt uitgegaan van de WOZ-waarde.

Handig om te weten: u kunt deze mogelijkheden ook benutten als het kind ouder is dan 40 jaar, maar diens partner niet. Verder bent u uiteraard niet verplicht precies 52.752 euro te schenken. Minder mag ook.

9 Mag ik de studiekosten van mijn kind betalen?

Het in vraag 8 genoemde bedrag van 52.752 euro kan ook worden gegeven als bijdrage aan de kosten van een studie van de kinderen. In dat geval is voor de schenking wel een notariële akte nodig. Let op: het gaat hierbij alleen om dure opleidingen, die minstens 20.000 euro per jaar kosten. Denk aan een opleiding tot piloot.

Notarissen dringen erop aan schenken voor de studie van kinderen makkelijker te maken, zeker nu nieuwe studenten moeten lenen voor hun studie. Niet al het geld dat ouders studerende kinderen geven, is een schenking. Er is een grijs gebied.

De samenstellers van de Schenken en erven almanak van uitgever Elsevier Nextens wijzen erop dat ouders de plicht hebben kinderen tot hun 21ste verjaardag te onderhouden: ‘De grens tussen schenking en onderhoudsplicht is niet altijd scherp te trekken, maar het betalen van de studie van kinderen die nog geen 27 zijn, valt in elk geval onder de onderhoudsplicht.’ Het is geen vrijbrief om onbeperkt geld te geven.

10 Mijn zoon heeft schulden. Kan ik die voor hem betalen?

Als iemand helemaal niet meer in staat is zijn schuld te betalen – ook niet als hij zijn laatste bezittingen verkoopt – en u besluit die schuld namens hem te voldoen, dan is daarover geen belasting verschuldigd.

Het kan voorkomen dat er een ‘dringende verplichting van moraal en fatsoen is’ om iets voor iemand te doen. Denk aan familieleden die vinden dat zij elkaar moeten ondersteunen, zoals een moeder die haar alleenstaande dochter met twee kinderen maandelijks met geld steunt om rond te kunnen komen. Houd er rekening mee dat dit soort situaties wel tot discussie met de fiscus zal  leiden. Die wil dat u aannemelijk maakt dat het niet om een reguliere schenking gaat.

11 Komt er opnieuw een ‘jubel-vrijstelling’ van 100.000 euro?

Ja, het kabinet kondigde op Prinsjesdag aan dat er in 2017 opnieuw een vrijstelling van 100.000 euro komt voor het eigen huis. De ontvanger moet volgens Financiën wel tussen 18 en 40 jaar zijn. De nieuwe schenkingsvrijstelling verschilt daarmee op één belangrijk punt van de vrijstelling zoals die tussen 1 oktober 2013 en 1 januari 2015 bestond. Die kende geen leeftijdsgrens. De Kamer moet de plannen nog bespreken. Die kunnen daardoor nog veranderen.

12 Hoe voorkom ik dat ik zelf zonder geld zit als ik schenk?

Geef geen geld weg dat u zelf nog nodig hebt. Dat lijkt een open deur, maar nogal wat ouders voelen zich door hun kroost onder druk gezet om geld te geven, zodat zij na het overlijden van vader en moeder minder erfbelasting hoeven te betalen.

Fiscaal aantrekkelijk én gunstig voor de gulle gever is de zogeheten schenking door schuldigerkenning uit vrijgevigheid, kortweg de papieren schenking. Door het zwaarder belasten van grote vermogens, zoals het kabinet wil, wordt de papieren schenking nog belangrijker, voorspelt Bernard Schols.

U schenkt uw kind (jaarlijks) het maximale bedrag dat u belastingvrij mag geven en u leent het meteen terug. Het geld blijft op uw bankrekening staan. U kunt het, indien nodig, ook uitgeven. Deze constructie is ook handig als u weinig cash hebt. Formeel hebt u een schuld aan uw kind, die het moet opgeven als vermogen in box 3. Dat scheelt u vermogensrendementsheffing. Bij uw overlijden wordt de schuld voldaan. Het kind hoeft daarover geen erfbelasting te betalen.

Deze constructie is ook in trek bij ouderen die vrezen dat zij door hun vermogen een hogere eigen bijdrage moeten betalen als zij langdurige AWBZ-zorg nodig hebben.

De fiscus stelt wel een belangrijke eis: u moet uw kind over het geleende geld elk jaar minimaal 6 procent rente betalen. Als u dat vergeet, moet het kind alsnog erfbelasting betalen.

Hoewel een notariële akte sinds 2003 formeel niet meer verplicht is, moet de schenking wel bij de notaris worden vastgelegd als de schuld niet voor het overlijden wordt afgelost. Om de jaarlijkse gang naar de notaris overbodig te maken, werd de ‘repeterende schenking’ bedacht, waarbij schenkingen voor een reeks jaren in één keer in een akte werden opgenomen. Maar de fiscus accepteert dat niet.

13 Mijn man wil onze zoon 20.000 euro schenken. Ik ben het daar niet mee eens. Wat kan ik doen?

Uw echtgenoot heeft uw toestemming voor deze schenking nodig. Het maakt niet uit of u in gemeenschap van goederen bent getrouwd of onder huwelijkse voorwaarden. De echtgenoot die het niet eens is met een schenking, kan besluiten de schenking te vernietigen. Dat kan met een schriftelijke verklaring aan de schenker en de ontvanger (de ‘begiftigde’).

14 Een bejaard familielid schenkt haar verpleegster geld. Mag dat?

Nee. Artsen, verpleegkundigen, psychotherapeuten en andere werkenden in de medische sector (met inschrijving in het BIG-­register) mogen geen schenkingen aannemen. Zo’n schenking is vernietigbaar. De schenker zelf kan daarop een beroep doen. Als hij is overleden, kan iedereen die zich benadeeld voelt, bezwaar maken.

Meerderjarigen die onder curatele staan of van wie het vermogen onder bewind is gesteld, kunnen niet zelfstandig schenken. Ook goed om te weten: als een schenking niet bij de notaris is vastgelegd en de gever (achteraf) zegt onder druk te zijn gezet door de begiftigde, kan een rechter de schenking terugdraaien. Ontvangers die dit risico niet willen lopen, doen er verstandig aan een schenking bij de notaris te laten vastleggen.

15 Mijn zoon heeft zijn nieuwe scooter aan zijn vriendinnetje gegeven. Wat kan ik doen?

Als de jongeman jonger dan 18 jaar is, had hij de scooter in beginsel niet mogen schenken. Hij is formeel handelingsonbekwaam en mag alleen schenken met toestemming van zijn wettelijke vertegenwoordiger.

16 Hoeveel geld bespaar ik als ik schenk in plaats van nalaat?

In het rekenvoorbeeld aan het begin van dit verhaal moet een kind 43.860 euro erfbelasting betalen over de erfenis van 300.000 euro van zijn moeder. De eerste 20.047 euro zijn vrijgesteld. Over de eerste 121.296 euro daarboven is 10 procent erfbelasting verschuldigd, over de rest 20 procent.

Stel dat moeder tien jaar lang de maximale vrijstelling van 5.277 euro gebruikt. De erfenis is dan 52.770 euro lager, wat 10.554 euro aan erfbelasting scheelt. Had de moeder ook de eenmalig verhoogde vrijstelling van 25.322 euro gebruikt, dan had zij de schade nog veel verder kunnen beperken. ‘Overlijden gebeurt in een keer, schenken kan in strategische fasen,’ zegt Schols.

Zelfs het doen van een forse belaste schenking was hier voordeliger geweest. Een schenking van 75.000 euro is tegen 10 procent belast, waardoor het voordeel ten opzichte van erven in dit geval 7.500 euro bedraagt.

17 Kan ik vlak voor mijn dood schenken?

De fiscus wil voorkomen dat mensen op die manier de erfbelasting omzeilen. Daarom is de 180-dagen-regel bedacht: de fiscus behandelt schenkingen die iemand 180 dagen voor zijn dood doet volgens de regels van het erfrecht. Vaak betekent dit dat er meer belasting moet worden betaald. Is over de schenking al schenkbelasting betaald, dan mag deze worden verrekend met de erfbelasting. U krijgt geen geld terug.

De regel kan op het oog bizarre gevolgen hebben. Stel dat echtgenoten geld schenken en één van beiden toevallig binnen 180 dagen overlijdt, dan is over de helft (die aan de overleden ouder kan worden toegerekend) erfbelasting verschuldigd.

Er zijn ook uitzonderingen op de 180-dagen-regel. De belangrijkste: als ouders gebruikmaken van de verhoogde vrijstelling (zie vraag 8) geldt de regel niet.

18 Kan ik voorwaarden verbinden aan een schenking?

Zeker. Dat kan nuttig zijn, vooral om kinderen bij de les te houden. Een moeder kan haar dochter bijvoorbeeld in een notariële akte een auto schenken, onder de opschortende voorwaarde dat zij tot haar achttiende geen alcohol drinkt. Als de dochter tot haar achttiende verjaardag inderdaad niet heeft gedronken, krijgt ze de auto.

Er hoeft pas schenkbelasting te worden betaald als aan de voorwaarde is voldaan. Voldoet de dochter er niet aan, dan is de schenking van de baan.

Het is niet nodig om zo gedetailleerd te zijn. Ouders kunnen ook vastleggen dat zij een schenking zonder opgaaf van reden kunnen herroepen. Ouders hebben zo een instrument in handen om volwassen kinderen ook op latere leeftijd te straffen. Schols: ‘Uw kinderen zorgen dan wel dat uw tuin er altijd keurig bijligt.’

Wie redenen heeft om te vrezen dat zijn kind het geld over de balk smijt, kan een bewind instellen. Dit moet schriftelijk gebeuren. Na vijf jaar kan de rechter de zaak opnieuw bekijken.

19 Wat gebeurt er als mijn kind in de bijstand belandt?

U kunt bepalen dat de schenking wordt teruggedraaid als het kind in de bijstand terechtkomt. Daar geldt in 2015 een vermogensgrens van 5.895 euro voor alleenstaanden en 11.790 euro voor mensen die samenwonen. Is het vermogen groter, dan kan de uitkering worden stopgezet.

Let erop dat ook voor een aantal toeslagen (zorgtoeslag, huurtoeslag en kindgebonden budget) vermogensgrenzen gelden. Voor een alleenstaande ligt die dit jaar bij 21.330 euro.

20 Kan ik mijn nare schoonzoon uitsluiten?

Ja. U kunt in een uitsluitingsclausule vastleggen dat de schenking niet in een (toekomstige) gemeenschap van goederen valt. Om discussie achteraf te vermijden, moet u dat schriftelijk doen.

21 Wat gebeurt er als mijn kind na de schenking overlijdt?

Dat kan een probleem zijn. Stel: u hebt uw kind 200.000 euro geschonken. Als uw zoon komt te overlijden en u zijn enige erfgenaam bent, betaalt u (afhankelijk van de totale omvang van de erfenis) maximaal 40 procent belasting. Het is wijs om bij de schenking te bepalen dat deze wordt teruggedraaid als uw kind eerder overlijdt. In dat geval kan ook de eerder betaalde schenkbelasting worden teruggevraagd.

22 Kan ik via mijn kind aan de kleinkinderen schenken?

(Groot)ouders kunnen slim gebruikmaken van de combinatie van schenkingsvrijstellingen aan kinderen (5.277 euro per jaar) en kleinkinderen (2.111 euro). Een dochter met twee kinderen kunt u op die manier 9.499 euro per jaar schenken.
23 Hoe kan ik schenken aan een goed doel?

Schenken aan een erkend goed doel is aantrekkelijk. De ontvangende Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI) is vrijgesteld van het betalen van schenkbelasting. Dat geldt in principe ook voor schenkingen aan een Sociaal Belang Behartigende Instelling (SBBI) of een steunstichting daarvan. Giften aan ANBI’s zijn in principe fiscaal aftrekbaar. Voor SBBI’s gelden afwijkende regels.

24 Wordt een schenking uit het buitenland hier belast?

Nee, een schenking wordt in Nederland in beginsel alleen belast als de schenker hier woont. Maar een Nederlander die hier heeft gewoond en minder dan tien jaar in het buitenland woont, wordt voor de schenkbelasting behandeld alsof hij nog steeds hier woont. Hetzelfde geldt voor niet-Nederlanders die in Nederland hebben gewoond en korter dan een jaar weg zijn.

Wie een kind in het buitenland heeft en dat een schenking doet, moet er rekening mee houden dat het over die schenking in Nederland belasting moet betalen. Het kan dat op grond van de regels in het land waar het kind woont, ook daar belasting moet worden betaald. Met sommige landen zijn afspraken gemaakt om dubbele heffing te voorkomen. Vraag goed advies hierover.

Individuele omstandigheden kunnen afwijken van wat hier staat beschreven. Win daarom altijd deskundig advies in.

Elsevier nummer 40, 10 oktober 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.