Syp Wynia

Waarom olie en gas leiden tot chaos en dictatuur

Door Syp Wynia - 09 maart 2015

Van de twaalf landen met de grootste oliereserves ter wereld is alleen Canada een fatsoenlijk land. En Nederland? Daar vormen Shell, ExxonMobil en het ministerie van Economische Zaken een staat in de staat

Onze reis begint in Katsina, een provinciehoofdstad in Noord-Nigeria, en eindigt voor de Nederlandse kust: op zoek naar een antwoord op de vraag waarom zo veel landen met veel olie en gas in de bodem corrupte dictaturen zijn en achterblijven in ontwikkeling.

Katsina ligt nabij de grens met buurland Niger. Katsina is ook de hoofdstad van de Nigeriaanse smokkel. Dat is niet altijd zo geweest, want eens was er een bloeiende textielindustrie. Maar de Nigeriaanse textielindustrie kon het niet bolwerken tegen de gesmokkelde Chinese textielimport, ook omdat de Nigeriaanse munt duur werd als gevolg van de olie-export.

De smokkeltycoon van Katsina heeft de douane in zijn zak. Eind deze maand worden in Nigeria presidentsverkiezingen gehouden en de smokkeltycoon is de belangrijkste sponsor van de tegenkandidaat van de zittende president. Die laatste, Goodluck Jonathan, komt uit het olierijke zuiden van het land.

Onmachtig en corrupt

Nigeria heeft de afgelopen halve eeuw vele honderden miljarden verdiend aan de olie, maar het land is niettemin corrupt, chaotisch en arm gebleven. Het oliegeld verdween in de zakken van weinigen. Militaire dictaturen werden afgewisseld door onmachtige en corrupte gekozen presidenten. Het enige wat altijd groeit in Nigeria, is de bevolking.

Van de twaalf landen met de grootste oliereserves ter wereld is alleen Canada een fatsoenlijk land. Venezuela heeft de grootste reserves, gevolgd door Saudi-Arabië, Canada, Iran, Irak, Kuweit, de Verenigde Arabische Emiraten, Rusland, Libië, Nigeria, Kazachstan en Qatar.

Vrijwel alle staatsinkomsten van Venezuela komen uit olie en gas, maar de laatste presidenten gebruikten die om een waanzinnig oliesocialisme te vestigen. Het enige wat in Venezuela altijd groeit, zijn de borsten. Eenderde van de vrouwen heeft er een borstvergroting ondergaan.

De Arabische olielanden zijn allemaal corrupte familiebedrijven. Vrouwen worden onderdrukt en van een rechtsstaat is geen sprake. Het Rusland van Vladimir Poetin is net als Kazachstan een nepdemocratie waar de bodemweelde in de zakken van het regime vloeit.

Hollandse ziekte

Een regime dat de overheid op de inkomsten uit bodemschatten kan laten draaien, hoeft zich niet te bekommeren om zijn burgers, omdat de overheid ze niet te vriend hoeft te houden als tegenprestatie voor het opleggen van belastingen. Vandaar al die dictaturen en autocratische regimes in landen met veel olie of gas.

En Nederland dan? Nederland was tot nu toe nog altijd de vijfde gasexporteur van de wereld. Verstoring van de economie door de exploitatie van bodemschatten heet wereldwijd Dutch diseaseHollandse ziekte – en dat is niet voor niets.

Nederlandse bedrijven konden in de jaren zeventig niet meer concurreren met het buitenland, omdat de gasexport de waarde van de gulden opdreef. Honderdduizenden ontslagen werknemers kregen een bijkans levenslange WAO-uitkering, betaald uit aardgasgeld.

Tien mensen

Een dictatuur is Nederland niet geworden. Maar het recente rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid over de Groningse gaswinning legde toch iets opvallends bloot. Het ‘Gasgebouw’ van Shell, ExxonMobil en het ministerie van Economische Zaken blijkt een staat in de staat.

Hooguit tien mensen draaien aan de knoppen en die tien wisselen probleemloos van Shell naar overheid, naar toezichthouder of andersom.

Regels voor milieu, gezondheid, erfgoed en landschap die elders wel golden, speelden geen rol in het Gasgebouw. Het Gasgebouw bestelde rapporten bij TNO en KNMI, die aardbevingsgevaar steevast wegwuifden.

Nederland had niet alleen last van de neerwaartse welvaartsgevolgen door de Hollandse ziekte, maar ook van de ondermijning van de democratie waarmee het hebben van bodemschatten ook elders gepaard gaat. Treurig genoeg gaat de staat-in-de-staat-methode waarmee het Gasgebouw al een halve eeuw te werk gaat gewoon door: nu in de vorm van het zogeheten Energieakkoord.

Dat onderonsje zadelt Nederlandse burgers op met tientallen miljarden aan hogere energielasten om onrendabele windmolens te maken. Deze keer beperkt de minister van Economische Zaken zich niet tot een onderhands triootje met Shell en Esso, maar dealt hij met wat meer lobby’s en bedrijven.

Maar het principe verschilt niet veel. Sommige Hollandse ziektes zijn kennelijk onuitroeibaar.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.