economie

Hoe de staat elke dag uw leven regisseert

Door Jean Dohmen - 11 april 2014

Te veel snoepen is ongezond, voldoende bewegen is goed voor uw lichaam. Hoever mag de overheid gaan in het sturen van uw gedrag? Nieuw is de ‘nudge’, waarbij de staat u laat doen wat hij wil – zonder dat u dat doorhebt.

Dit artikel verscheen op 5 april 2014 in weekblad Elsevier.

De ‘stok’ en de ‘wortel’ zijn de klassieke instrumenten waarmee de overheid ervoor zorgt dat burgers ongewenst gedrag achterwege laten en gewenst gedrag juist vertonen. Voorbeelden zijn er te over, variërend van de accijns op een pakje sigaretten om roken te ontmoedigen tot het fiscaal belonen van giften aan goede doelen.

De mate van dwang waarmee de overheid burgers in het gareel probeert te dwingen, verschilt. De ene keer komt er een verbod aan te pas (jongeren onder de achttien mogen geen alcohol en tabak kopen), de andere keer probeert de overheid burgers met een zak geld te verleiden – bijvoorbeeld tot het kopen van een elektrische auto of het beginnen van een eigen bedrijf. Ook probeert de overheid burgers met publiekscampagnes ervan te overtuigen dat het goed is om geld te geven aan culturele instellingen of dat het onverstandig is om met alcohol op auto te rijden. Een ‘preek‘ noemen deskundigen dat.

Het sturen van gedrag van burgers is omstreden. Bij de heffingen en boetes is vaak niet duidelijk wat op de eerste plaats komt: veiliger of gezonder gedrag óf het vullen van de schatkist. Als alle Nederlanders stoppen met roken, loopt de schatkist jaarlijks 2,7 miljard euro mis. Als alle automobilisten zich aan de maximumsnelheid houden, derft het Rijk 1 miljard euro.

De laatste jaren is een nieuwe manier van beïnvloeden in opkomst, schrijft de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling in een rapport dat afgelopen week verscheen. ‘Nudgen’ is een subtiele manier om burgers een zetje in de goede richting te geven zonder boete, heffing of subsidie.

In Nederland komt het nog weinig voor, maar de verwachting is dat dit snel zal veranderen. Goed voorbeeld van een nudge: fruit in de supermarkt op ooghoogte leggen en ongezonde producten minder in het zicht. Doel is de keuze van de consument te beïnvloeden, zonder het alternatief te verbieden. Tegenstanders menen dat de overheid zich niet met zulke moeilijk waar te nemen vormen van manipulatie moet inlaten.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.