kennis

Trillend van angst op de bühne: zo kunt u omgaan met podiumvrees

Door Irene Start - 16 maart 2015

Podiumvrees gaat verder dan plankenkoorts. Zelfs bekende acteurs en zangers lijden eraan. Maar er is iets aan te doen.

Acteur Jeroen Krabbé heeft een lange en indrukwekkende staat van dienst, maar kan niet tegen premières. In de dagen ervoor wordt hij zo angstig, dat hij keelproblemen krijgt en het liefst afzegt. ‘Het is het gevoel alsof er ’s nachts een deur opengaat waardoor je wilt wegrennen,’ zegt hij in het boek Podiumhelden van psycholoog Marleen Drewes (51) dat bij LeV. verscheen en gaat over podiumvrees.

Hij is niet de enige beroemdheid die eraan lijdt. Van Jacques Brel was bekend dat hij een emmertje in de coulissen had staan waarin hij – misselijk van angst –kon spugen voordat hij opging. Operazangeres Eva-Maria Westbroek, Karin Bloemen en een aantal anonieme podiumprofessionals biechten in Podiumhelden op last te hebben van buikpijn, trillende handen, of zelfs black-outs als ze moeten optreden.

Verschijnselen

Deze podiumvrees is heviger dan de spanning die ervoor zorgt dat je op scherp komt te staan. Het is eerder wilde paniek, een onberedeneerde doodsangst. Angst voor een negatieve beoordeling door anderen, de angst ‘ontmaskerd’ te worden, dat anderen doorhebben dat deze artiesten niet zo slim, getalenteerd of grappig zijn als wordt gedacht.

‘De verschijnselen doen denken aan een paniekaanval, maar podiumvrees is geen officiële psychische aandoening,’ zegt Drewes. Toch is er aardig wat onderzoek naar gedaan. Volgens de Britse psycholoog Glenn Wilson is de ene mens gevoeliger voor podiumvrees dan de andere, het treft introverte eerder dan extraverte. Een verhoogd zelfbewustzijn en een onrealistische taakopvatting (‘het moet perfect’) helpen niet.

Behandeling

In 2008 opende in het Leids Universitair Medisch Centrum een muziekpoli, waar podiumkunstenaars terechtkunnen. De polikliniek wordt geleid door psychiater Esther van Fenema (44), die als ­violiste nog altijd optreedt en zich als geen ander kan inleven in haar patiënten. Sinds de opening kwamen een paar honderd podiumkunstenaars bij haar voor een behandeling.

Bij podiumangst is een goede diagnostiek essentieel, zegt Van Fenema. ‘Het is een containerbegrip. Als het verder gaat dan spanning die je adrenalineniveau omhoog jaagt en ervoor zorgt dat je goed presteert, is het altijd een symptoom van onderliggende psychiatrische problematiek zoals depressie of een trauma. Dat laatste klinkt zwaar, maar een trauma kan ook een eerder optreden zijn dat verkeerd is gegaan.’

Behandeling kan bestaan uit gesprekstherapie, traumabehandeling of medicatie. Bij auditie-angst schrijft Van Fenema soms bètablokkers voor, die kunnen helpen de lichamelijke ongemakken die bij een paniekaanval horen te temperen. ‘Dan trilt de stok van de violist niet meer.’

Tips

Ook ‘gewone mensen’, niet-professionals die slechts af en toe op een podium staan voor een lezing of speech, kunnen hun voordeel doen met de tips tegen podiumvrees. Cognitieve therapie kan bijvoorbeeld helpen om negatieve gedachten die leiden tot onder de maat presteren te ‘resetten’.  ‘Angst heeft invloed op denken en gedrag, en omgekeerd hebben gedachten en gedrag weer invloed op angst,’ zegt Drewes. Van Fenema: ‘Negatieve gedachten blootleggen, uitdagen en ze opruimen, is altijd goed.’
Als er tijdens een optreden iets misgaat, kun je je herpakken met de zogenoemde 16 seconden recovery-methode uit de sportpsychologie. Drewes: ‘Als je een fout maakt, mag je daar best even van balen. Belangrijk is echter dat je niet in dat gevoel blijft hangen, maar na een paar seconden probeert in een neutrale stemming te komen, en vanaf daar je weer richt op de taak die je voor je hebt.’

Voor de goede orde: wie zich slecht voorbereidt, is terecht bang dat het fout gaat. Drewes: ‘Het begint met goed en veel oefenen. En belangrijk is dat je je op de inhoud concentreert, op je taak. Hoe minder je op jezelf of op het publiek let, hoe beter het vaak gaat.’

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.