kennis

Waarschuwing voor resistente bacteriën onderweg naar Nederland

Door Simon Rozendaal - 12 maart 2015

Hoogleraar moleculaire epidemiologie Marc Bonten waarschuwt voor resistente engerds die vanuit Noord-Afrika, Turkije, Curaçao en zelfs Engeland onze kant opkomen.

Zolang als antibiotica bestaan, is er resistentie. De Engelse arts Alexander Fleming, die penicilline ontdekte en daarvoor in 1945 de Nobelprijs kreeg, zag al binnen een paar jaar dat bacteriën resistent werden.

Ook het leven van George Orwell illustreert hoe oud het probleem is. In 1948 kwam streptomycine op de markt en daar knapte de Britse schrijver met tuberculose zo van op dat hij 1984 kon schrijven. Helaas werden zijn bacteriën na een paar maanden ongevoelig voor het nieuwe medicijn en in 1950 overleed Orwell.

De enge beestjes van toen zijn andere enge beestjes dan die van nu. De MRSA is de bekendste griezel onder de ziekenhuisbacteriën, maar er zijn inmiddels veel gemenere bacteriën dan de multiresistente Staphylococcus aureus, zo stelt Marc Bonten (50), hoogleraar moleculaire epidemiologie van infectieziekten in Utrecht.
‘In de medische microbiologie is MRSA eigenlijk al historie. Sowieso komt de bacterie buiten het ziekenhuis niet voor. Ook hebben we vier tot vijf antibiotica achter de hand tegen MRSA. Je ziet de dreiging dan ook snel afnemen in de hele wereld.’
Bonten en zijn collega’s zijn banger voor zogeheten gramnegatieve bacteriën als NDM (New Delhi Metallo bèta-lactamase), KPC (Klebsiella pneumoniae carbapenemase) en Pseudomonas.
Die geven aan elkaar resistentie door tegen een bepaalde groep antibiotica – de carbapenems, de laatste verdediginglinie tegen enge bacteriën. Dat doen ze door middel van kleine stukjes erfelijk materiaal (plasmiden), zo is sinds een jaar of tien bekend.

Ettertje

Bacteriën die elkaar zo wapenen, vormen de nachtmerrie van microbiologen. Het resistentieprobleem dook op in de regio India, Pakistan en Bangladesh, waar sowieso heel veel resistenties beginnen (ook tegen malariamedicijnen) en sijpelt langzaam door naar onze contreien. Bonten: ‘Het heeft de Middellandse Zee al bereikt.’

Vandaar is Nederland niet ver. Dat bleek in 2010 en 2011 toen het Maasstadziekenhuis in Rotterdam werd getroffen door een Klebsiella Oxa-48. Dit ettertje was na de zomervakantie vermoedelijk door een Turkse Nederlander naar Rotterdam-Zuid meegenomen.

Ook Curaçao is een bron van zorg. Daar heeft het plaatselijke ziekenhuis te kampen met een hardnekkige besmetting door Klebsiella. Nog dichterbij is Engeland. ‘Door alle Indiërs en Pakistanen heeft het Verenigd Koninkrijk een serieus probleem. Veel Pakistanen en Indiërs gaan voor een medische behandeling terug naar hun land van herkomst, lopen dan een infectie met de NDM-bacterie op en nemen die vervolgens mee naar Engeland.’
Bij de resistentie zijn soms honderden genen betrokken; in het geval van MRSA is dat eigenlijk maar één gen. Als de resistentie van bacteriën tegen antibiotica op veel genen berust, is dat ernstiger, want dan valt er minder tegen te doen. Dan zijn de bacteriën niet voor één gat te vangen.
Het ingewikkelde is ook dat slechts zo’n 5 procent van de bacteriën die resistentie doorgeven, bekend is. Bonten: ‘We kijken door een sleutelgat naar een angstaanjagende wereld.’

Antibiotica

Vooral tegen de resistente gramnegatieve bacteriën zijn dan ook nieuwe antibiotica gewenst. Daarom is de Utrechtse groep van Bonten betrokken bij drie Europese projecten om samen met de farmaceutische industrie in het publiek-private Innovative Medicines Initiative nieuwe antibiotica te ontwikkelen. ‘We hebben zo snel mogelijk new drugs for bad bugs nodig.’

Bonten heeft nog meer opmerkelijke opvattingen in de aanbieding. Bijvoorbeeld over de veeteelt. In de afgelopen jaren is vaak de suggestie gewekt dat de intensieve veehouderij risico’s voor de mens oplevert. Dat wordt volgens Bonten overdreven. Onlangs stelde hij met een groep anderen in het gerenommeerde blad PLOS Genetics dat de resistentiegenen die in de Nederlandse veeteelt worden aangetroffen, net een slag anders zijn dan de resistentie­genen die de menselijke gezondheid bedreigen. ‘In het verleden is ons de stuipen op het lijf gejaagd. Dat is nergens voor nodig.’

Nederland heeft een van de grootste veeteeltsectoren ter wereld, met een traditie van kwistig voorschrijven van antibiotica. En toch zijn de percentages resistentie in Nederland (samen met Scandinavië) de laagste ter wereld. Dit impliceert dat resistentie niet aan de lopende band overstapt van vee naar mensen.

Bonten: ‘De afgelopen jaren is het gebruik van antibiotica in de veeteelt met 60 tot 70 procent gereduceerd. Dit had geen invloed op resistentie onder mensen. Die bleef stabiel. De veeteelt is dus een minder grote bedreiging dan doorgaans wordt gedacht.’

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.