kennis

Waarom de moderne man eigenlijk een echte oerman is

Door Hidde Boersma - 17 juni 2015

De oerman en de oervrouw zorgden beide evenveel voor voedsel en kinderen. Wat is er sindsdien gebeurd?

De man, groot en sterk, met zijn speer jagend op een mammoet. De vrouw, thuis, onderdanig en zich druk makend om de kinderen. Als de man terugkomt van de jacht, trekt hij de vrouw aan haar haren de grot in om seks te hebben wanneer hij dat wil.

Zie hier het klassieke beeld van onze oersamenleving: een door mannen gedomineerde wereld, waarin vrouwen zorgen en mannen de hort op zijn.

Het is precies dit verhaal waarachter veel vaders zich verschuilen als ze weinig voor hun kroost zorgen. Dat is de natuurlijke rol van de moeder, toch? Mannen zijn niet gemaakt voor het leven thuis en willen vanuit hun oerdrift nu eenmaal zo veel mogelijk vrouwen bezwangeren. Kunnen mannen het helpen dat de evolutie ze zo heeft geprogrammeerd?

Onderhouden

Het oerbeeld wordt bovendien gebruikt om het patriarchaat, de samenleving met de man als leider, te verdedigen. Ook dat zou de natuurlijke gang van zaken zijn. Mannen zijn sterker en hebben altijd boven vrouwen gestaan. Laat vrouwen nu maar thuis zitten, terwijl mannen de samenleving besturen en hun vrouw onderhouden.

Een recente studie haalt dit beeld volledig onderuit. Wetenschappers van de University College London bestudeerden culturen van jager-verzamelaars in de Filipijnen en Congo van nu. Die samenlevingen staan model voor hoe onze verre voorouders leefden.

Het grootste deel van ons bestaan – van de geboorte van onze soort zo’n 250.000 jaar geleden, tot het moment dat we de landbouw uitvonden, ongeveer 10.000 jaar geleden – leefden we in kleine groepen die om de paar dagen of weken een nieuwe leeflocatie zochten. Dorpen en steden zijn een relatief recente uitvinding.

De Britten bestudeerden heel precies hoe de huidige rondtrekkende groepen, die bestaan uit zo’n twintig personen, zijn samengesteld. Ze wilden weten wie verwant is aan wie, om vervolgens met behulp van een wiskundig model te simuleren hoe deze groepen ontstaan. Het blijkt dat de groepen een heel gemengd profiel hebben: zowel de mannen als de vrouwen zijn lang niet allemaal familie van elkaar.

Zo’n verdeling kan alleen ontstaan als beide seksen ongeveer evenveel te zeggen hebben in een samenleving, zo berekende het model. Omdat mensen geneigd zijn om familieleden dichtbij te houden, zouden, als mannen de baas zijn, de groepen veel meer bestaan uit broers en neven. Doorredenerend moeten man en vrouw in de oersamenleving dan ook gelijkwaardig zijn geweest, stellen de onderzoekers.

Opvoeding

De conclusie staat niet op zichzelf. Antropologen gaan er al langer van uit dat er niks klopt van het klassieke beeld dat wij hebben van onze voorouders. Integendeel, jager-verzamelaarsamenlevingen zijn en waren ‘radicaal egalitair’, luidt de consensus.

Zo blijkt dat mannen en vrouwen in veel rondtrekkende stammen allebei ongeveer 50 procent van de verorberde calorieën binnenbrachten: mannen door de jacht, vrouwen door het verzamelen van bessen, knollen en noten.

‘Nog bijzonderder is dat oervrouwen en -mannen vaak ongeveer evenveel voor jonge kinderen zorgen,’ zegt Nico van Straalen, hoogleraar dierecologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Observaties bij Aka-pygmeeën in Zuidelijk Afrika laten bijvoorbeeld zien dat de mannen daar tot eenvijfde van hun tijd besteden aan het dragen van hun kind.

‘De traditionele rolverdeling tussen mannen en vrouwen blijkt heel gelijkwaardig te zijn. Een echte oervader zorgt en laat de opvoeding van de kinderen niet over aan de vrouw.’

Gorilla’s

Ook uit de biologie komt bevestiging dat vrouwen en mannen zijn gemaakt voor een gelijkwaardige samenleving. ‘Bij diersoorten waarbij de man heel dominant is, valt het op dat de seksen een erg verschillend uiterlijk hebben. De mannen zijn overladen met testosteron en zijn veel groter en sterker. Dat zie je bijvoorbeeld bij gorilla’s en chimpansees,’ zegt Van Straalen.

‘Bij gelijkwaardige dieren is dat niet het geval. Gibbonvaders bijvoorbeeld doen veel aan kinderzorg; daar zijn mannetjes en vrouwtjes nauwelijks van elkaar te onderscheiden.’

En hoe zit dat bij de mens? ‘Mensenmannetjes en -vrouwtjes lijken anatomisch ook erg op elkaar. Er zijn veel vrouwen die groter en sterker zijn dan individuele mannen. Dat zul je bij gorilla’s nooit zien.’

Homo sapiens is dan ook voorgeprogrammeerd voor een gelijkwaardige samenleving, waarin mannen en vrouwen evenveel voor kinderen en inkomen zorgen, daarover zijn wetenschappers het eens. Maar een blik naar buiten doet anders vermoeden: het klassieke gezin met de vrouw thuis en de man op pad, is nog steeds de hoeksteen van veel samenlevingen.

Oerman

Zo’n 10.000 jaar geleden veranderde dat, toen de eerste groep mensen het land ging bewerken. ‘De landbouwrevolutie gooide onze hele samenlevingsstructuur om,’ zegt Van Straalen.

‘Opeens kwam er een scheiding tussen de seksen. Mannen werkten op het land, vrouwen zaten thuis. In de dorpen ontstond bovendien een hiërarchie, die de egalitaire samenleving verstoorde.’

De seksescheiding werd door de eeuwen heen sterker en sterker, met als hoogtepunt de Industriële Revolutie, toen het kostwinnersmodel wortel schoot.

‘In West-Europese samenlevingen zie je weer langzaam een verandering, vooral bij hoogopgeleiden. Daar werken mannen en vrouwen en zorgen ze ook samen voor de kinderen. Wat wij als de moderne man zien, is eigenlijk de echte oerman.’

Elsevier nummer 24, 13 juni 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.