kennis

Hoe oud is de in Zuid-Afrika gevonden homo naledi?

Door Simon Rozendaal - 22 september 2015

De vijftien skeletten in een Zuid-Afrikaanse grot zijn uniek. Maar ze zijn niet gedateerd, waardoor homo naledi moeilijk valt te plaatsen.

Het Britse Nature en het Amerikaanse Science zijn de meest gerenommeerde wetenschappelijke tijdschriften ter wereld. Ze houden bovendien van onderwerpen die een groot publiek aanspreken.

Het had dus voor de hand gelegen dat het nieuws over een nieuw ontdekt menstype bij een van die bladen op de cover had gestaan. Dat gebeurde twee weken geleden niet. De boreling werd aangekondigd in het aanzienlijk minder bekende tijdschrift eLife.

Dat het niet in Nature of Science stond, was niet omdat het nieuws niet opzienbarend was. De menssoort, die voorlopig homo naledi is gedoopt, zou immers de langgezochte missing link, de ontbrekende schakel, tussen aap en mens kunnen zijn.

Het betreft 1.500 botten van vermoedelijk vijftien skeletten. Verbijsterend veel, in de paleo-­antropologie. Niet zelden wordt in die wereld een theorie opgehangen aan één kiesje. En nu opeens 1.500 botten! Daarmee is het aantal gevonden botten van vroege mensachtigen (met de naam ‘homo’) verdubbeld.

Daarbij komt dat de plaats uniek is. De afgelopen decennia leek de hele wereld ervan overtuigd dat de wieg van de mensheid in Oost-Afrika stond. Maar deze mensen zijn opgedoken in Zuid-Afrika.

Vrouwen

Nog verbijsterender is de grot waarin dat gebeurde. De onderzoekers die de skeletten hebben gevonden, zijn door de Amerikaanse projectleider Lee Berger – hoogleraar menselijke evolutie aan de University of the Witwatersrand (Johannesburg) – geselecteerd op hun fysiek: allen tengere jonge vrouwen.

Dat was noodzakelijk omdat ze door een extreem nauwe gang moesten kruipen. Je kunt je bijna niet voorstellen dat homo naledi dat deed met zijn overleden familieleden op zijn rug.

Een mogelijke verklaring is dat de grot van nu een andere is dan die van toen. Weliswaar is er nu geen andere ingang, maar grotten veranderen in de loop der tijd. Met andere woorden, om tal van redenen was de ontdekking van de nieuwe mensachtige een blad als Nature waardig. Publicatie in dat blad  was ook de bedoeling, erkent Berger.

Er was één probleem. De onderzoekers hebben de botten (nog) niet gedateerd. Daardoor hebben we geen idee wanneer homo naledi leefde. En bij het inpassen van een nieuwe mensachtige in onze stamboom is dat juist het allerbelangrijkste. Immers, als homo naledi meer dan twee miljoen jaar oud is, zoals de ontdekkers stellen, kan hij wel eens de oudste mensachtige zijn.

De Nederlandse paleontoloog Fred Spoor, hoogleraar evolutionaire anatomie in Leipzig en Londen, meldt aan Elsevier dat homo naledi vermoedelijk geen directe voorouder was maar twijfelt er niet aan dat hij een mens mag worden genoemd, ondanks zijn kleine brein. ‘Al is het maar op basis van de bouw van de schedel.’

Is homo naledi daarentegen slechts 50.000 jaar oud, dan is dit mensje met zijn sinaasappelgrote brein een doodlopende weg. Een curiositeit, die bewijst dat toen er al twee echte menssoorten waren (homo sapiens en de neanderthaler) er ook nog steeds restanten uit een ver verleden rondscharrelden. In dat geval is homo naledi net zoiets als de homo floresiensis, de ‘hobbit’ die toen op het Indonesische eiland Flores leefde.

Familielid

De grote vraag is waarom er niet is gedateerd. Er is geen radioactieve datering met C14 (koolstof) toegepast. Met deze techniek is het weliswaar niet mogelijk verder terug te kijken dan vijftigduizend jaar, maar dan hadden we in elk geval geweten dat het nieuwe familielid ouder is.

Er is niet met andere isotopen (zoals kalium) naar omringende sedimenten gekeken, het tandglazuur is niet met ESR (elektronspinresonantie) onderzocht, er is niet geprobeerd DNA uit de botten te halen – een methode die steeds verfijnder wordt en waarmee inmiddels erfelijk materiaal van honderdduizenden jaren oud kan worden geanalyseerd.

Dat is allemaal niet gebeurd en dat heeft er vermoedelijk aan bijgedragen dat het artikel niet in Nature stond. Het ontbreken van datering verbaasde ook de Leidse hoogleraar archeologie Wil Roebroeks. ‘Iedereen in het wereldje wist dat er veel fossielen uit de Rising Star-grot kwamen. Berger heeft er in Leiden vier maanden geleden al een besloten lezing over gegeven voor een groep studenten en staf. Ook was er op de site van National Geographic een weblog over de opgravingen.’

Lee Berger zelf antwoordt vanuit Johannesburg dat zijn team eerst twaalf artikelen over de vondsten had opgestuurd naar Nature. Hij ontkent dat de artikelen zijn geweigerd omdat een datering ontbrak. ‘We probeerden die twaalf artikelen erin te krijgen en het paste eenvoudigweg niet.’

Prijs

Er is een andere theorie denkbaar waarom de nieuwe mensachtige niet is gedateerd: het kwam National Geographic niet goed uit. Het Amerikaanse blad en de gelijknamige tv-zender hebben het geld voor de opgravingen gefourneerd. Lee Berger vermeldt op zijn website niet alleen dat hij hoogleraar is maar ook dat hij diverse expedities voor National Geo­graphic heeft gedaan en een prijs van het concern heeft gewonnen.

Het is geen gedurfde suggestie dat het mediabedrijf bepaalde op welke dag het nieuws over de nieuwe mensachtige naar buiten zou komen: in de week dat het blad een prachtige reportage over de opgravingen bracht.

Berger ontkent. National Geographic heeft de reportage afgestemd op de dag dat het artikel in eLife verscheen. Kritische vragen over datering steken hem. ‘Iedere paleoantropoloog die een datering nodig heeft om deze vondsten te plaatsen, heeft te weinig begrip van evolutionaire biologie.’

Elsevier nummer 39, 26 september 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.