Simon Rozendaal

Eerst chips, nu robots: opnieuw wordt vooruitgang gevreesd

Door Simon Rozendaal - 08 december 2015

De geschiedenis herhaalt zich. Opnieuw wordt mensen vrees aangejaagd voor technologische vooruitgang. Dat is ten onrechte, betoogt Simon Rozendaal.

Door computers, robots en andere vormen van automatisering dreigt de komende decennia een aanzienlijk deel van de bestaande banen te verdwijnen. Met die waarschuwing kwam minister Lodewijk Asscher (PvdA) van Sociale Zaken en Werkgelegenheid vorig jaar op een congres. Waar hebben we deze waarschuwing eerder gehoord?

Angst voor vooruitgang

Angst voor nieuwe technologie is zo oud als de industriële revolutie zelf. Diverse commentatoren refereerden de afgelopen tijd aan de luddieten, genoemd naar een Engelse wever die eind achttiende eeuw machines zou hebben gesaboteerd omdat die banen vernietigden.

De industriële revolutie is bekendgeraakt door de stoommachine, maar minstens even belangrijk was de Spinning Jenny (vandaag de dag zouden we zeggen: een primitieve vrouwelijke robot) die talloze textielarbeiders op straat schopte. Het woord ‘sabotage’ heeft trouwens een technofobe oorsprong: Franse werklieden die hun baan verloren, deponeerden niet zelden hun klomp (sabot) in de machinerie.

Automatisering

Maar dat is lang geleden en dus minder relevant. Het huidige debat over automatisering en banenverlies is echter ook een reprise van iets wat zich vrij recent heeft afgespeeld.

We schrijven eind jaren zeventig. Nederland is in de ban van automatisering. Het trefwoord is ‘micro-elektronica’, in die tijd ‘chips’ genoemd. Overal in het land worden congressen belegd, soms onder het motto ‘moet alles dat kan, ook wel mogen?’ ontleend aan Joop den Uyl, de legendarische PvdA-leider. De regering stelt een commissie in onder leiding van ex-Philips Research-topman Gerhart Rathenau, die in 1979 adviseert om niet langs de kant te blijven staan.

Robots

Het ging over chips en daarmee automatisch over automatisering in brede zin. De flintertjes silicium met elektronische schakelingen vormen immers het hart van computers. De robots zelf klopten rond die tijd ook al op de deur. Zo heeft ondergetekende, in die tijd wetenschapsredacteur van NRC Handelsblad, in Japan de eerste mensloze fabrieken bezocht. Op 25 november 1982 stond een verslag daarvan (met als kop ‘Handbuilt by robots‘) op de voorpagina van de bijlage Wetenschap en Onderwijs.

Voor alle duidelijkheid, dit is 32 jaar geleden. De Berlijnse Muur stond fier overeind, Abba en Doe Maar waren nog bij elkaar, de islam was een exotische religie, Ajax en Feyenoord telden mee in Europa en een telefoon zat met een snoer aan de muur vast.

Fel debat

Het debat ging er fel aan toe. Zo schreven de milieugoeroes Wouter van Dieren (tegenwoordig lid van de Club van Rome) en Sietz Leeflang (oprichter van de Kleine Aarde in Boxtel, voorloper op het gebied van wat nu ‘duurzaamheid’ heet) op 26 maart 1980 op de NRC-opiniepagina een artikel waarin ze betoogden dat Nederland deze revolutie moest beteugelen.

Ze schetsten een ronduit apocalyptisch beeld. Door de chip zouden er niet 300.000 werklozen komen (zoals de commissie-Rathenau had voorspeld op basis van een model van het Centraal Planbureau) maar misschien wel driekwart miljoen. Het Frans zou uit het lespakket verdwijnen, de klasseverhoudingen uit de negentiende eeuw zouden terugkomen, het aantal artsen en verplegers zou met driekwart afnemen, de kans op een Derde Wereldoorlog toenemen. De twee riepen de linkse partijen op om ‘greep op de commerciële technische vernieuwing’ te krijgen.

Hollandse ziekte

Daarop reageerden de auteur van dit artikel en Peter van Dijk, destijds verslaggever van NRC Handelsblad en later hoofdredacteur van het Algemeen Dagblad, op 10 april 1980 in een artikel met als kop ‘Argumenten tegen chips, geen simplisme’. We publiceerden rond die tijd een lange reeks artikelen en later een boek, De Hollandse ziekte, over innovatie en voelden ons dus zeer betrokken bij technologische vernieuwing.

We betoogden in het artikel dat technologie niet alleen bedreigingen, maar ook kansen meebrengt. Vervolgens schreef milieueconoom Roefie Hueting op zijn beurt een verhaal waarin hij de debaters bij hem thuis uitnodigde, om te onderzoeken of een verzoening mogelijk was.

Geen discussie

Die poging strandde natuurlijk. Vooruitgangspessimisten en vooruitgangsoptimisten praten nu eenmaal in verschillende talen. Daarom schiet het debat ook maar weinig op en zien we nu een bijna letterlijke herhaling van de discussie uit 1980. Nou ja, niet helemaal: niemand suggereert meer dat Nederland technologische omwentelingen zou moeten afremmen.

Oh ja.

Die chips hebben ons de laptop gebracht, auto’s die melden dat je rechtervoorband moet worden opgepompt, Facebook, Twitter en nog 3.452 toepassingen. Het is buiten kijf dat er door de technologische revolutie van destijds – net als door voorgaande en aanstaande – schokkend veel banen zijn vernietigd.

Tegelijkertijd kunnen we al terugkijkend constateren dat er door de technologische revolutie ook schokkend veel banen plus welvaart zijn geschapen.

Dit essay verscheen op 11-10-2014 in weekblad Elsevier.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.