Klimaat

Woede bij Urgenda: ‘Bijl aan de wortel van de rechtsstaat’

Door Rob Ramaker - 28 juni 2019

Actiegroep Urgenda is woedend dat het kabinet mogelijk niet zal voldoen aan het vonnis in de door Urgenda gewonnen klimaatrechtszaak. ‘Als dit waar is, is dit de bijl aan de wortel van de rechtsstaat,’ zegt directeur Marjan Minnesma (52) in een reactie.

Vandaag meldde het Algemeen Dagblad, na inzage in de klimaatplannen, dat het kabinet maar deels zal voldoen aan het vonnis. Hiervoor zou boven op het bestaand klimaatbeleid de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met nog eens 9 miljoen ton moeten worden teruggebracht. Volgens het AD neemt het kabinet slechts maatregelen voor een reductie van 4 miljoen ton.

Urgenda-vonnis staat los van Klimaatakkoord

Het vonnis staat  los van het Klimaatakkoord dat ook later vanmiddag wordt gepresenteerd, al gaat het om gelijksoortig beleid. Het ministerie bevestigt dat tegelijkertijd een brief verschijnt over de omgang met het Urgenda-vonnis.

Urgenda klaagde de Nederlandse Staat in 2012 aan omdat die te weinig zou doen tegen klimaatverandering. Tot verbazing van experts en het publiek kreeg Urgenda in 2015 gelijk. De rechter oordeelde dat Nederland de uitstoot van broeikasgassen in 2020 moet terugbrengen met een kwart ten opzichte van 1990. Het vonnis leidde tot wereldwijde aandacht en navolging.

Actiegroep Urgenda maakt ­wereldwijd school met zijn proces tegen de Nederlandse staat. Activisme via de rechter – geïnspireerd door de antirookbeweging – is in opmars én succesvol.

Om te komen tot de extra vermindering van 4 miljoen ton broeikasgassen in 2020 neemt het kabinet diverse – veelal kleine – maatregelen. Zo moeten automobilisten beter op hun bandenspanning letten en in woningen moet gas worden uitgespaard door weerkaatsend folie te plakken achter radiatoren. Van ingrijpender maatregelen, zoals een verlaging van de maximumsnelheid is geen sprake.

‘Radiatorfolie, sorry hoor’

Met de genomen maatregelen is op zich niets mis, zegt Minnesma. Ze vindt ze alleen niet ambitieus genoeg, en niet passend bij de urgentie van klimaatverandering. ‘Radiatorfolie, sorry hoor, maar dat is maar 0,4 miljoen ton.’ Ze ziet een patroon waarbij de overheid klimaatdoelen stelt om deze niet te halen en door te schuiven. Zo stelde Jacqueline Cramer (PvdA) ooit het allang verlaten doel om de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met 30 procent te verminderen.

Op 24 juni presenteerde Urgenda zelf een 40-puntenplan met maatregelen om aan het doel te voldoen. Daarin stonden onder meer een afname van het aantal koeien en varkens, het verlagen van de maximumsnelheid en het beperken van het gebruik van lachgas als partydrug. ‘Het kan gewoon,’ zegt Minnesma, ‘het is pure onwil van het kabinet.’

Funest voor het draagvlak?

Toen Urgenda begon met het proces tegen de Staat, stond klimaat nauwelijks op de politiek agenda. Inmiddels is er een Klimaatwet (gericht op 2050), bijna een Klimaatakkoord (gericht op 2030) en domineert – en polariseert – het thema maatschappelijke discussies. De kortetermijndoelen van het Urgenda-vonnis lijken druk te zetten op het moeilijke proces om met klimaatbeleid voor de langere termijn te komen en het draagvlak hiervoor.

Klimaatverandering en klimaatbeleid beheersen het ­debat in de politiek en de huiskamer. Het thema is veelkoppig en de discussie zit vol verdraaiingen. Wat zijn de feiten en de cijfers? Hier het antwoord op 111 vragen.

Minnesma is het niet eens met die redenering. ‘Er staan in ons plan veel maatregelen die geen draagvlak nodig hebben omdat Nederlandse burgers de pijn niet voelen.’ Zo is er al een wet dat bedrijven energiebesparende maatregelen die zich binnen vijf jaar terugverdienen moeten nemen, maar wordt deze volgens Minnesma niet strikt gehandhaafd.

Als de overheid zich echt niet aan het vonnis gaathouden, dan stuit dat Minnesma ook om principiële redenen tegen de borst. ‘Ik ben een jurist. En ik vind dat je je aan rechterlijke uitspraken houdt.’ Dat beschermt burgers tegen de overheid wanneer deze niet het beste met hen voorheeft. ‘Anders gaat de rechtsstaat op de helling.’

Vonnis verder uit zicht

De discussie over de uitvoering van het Urgenda-vonnis loopt al jaren. Na de eerste uitspraak ging toenmalig minister van Economische Zaken Henk Kamp (VVD) in hoger beroep. In oktober 2018 kreeg Urgenda wederom gelijk. Daarop ging de Staat in cassatie, een procedure die nog loopt. Voor de overheid is het een principezaak. De rechterlijke macht zou te veel op de stoel van de wetgever zijn gaan zitten – een schending van de scheiding der machten.

Ondanks de voortdurende juridische strijd beloofde zowel Kamp als zijn opvolger op Economische Zaken en Klimaat Eric Wiebes (VVD) zich aan het vonnis te houden. Lange tijd leek dat ook haalbaar. Ramingen van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) wezen erop dat Nederland op koers lag voor een afname van de uitstoot van 23 procent in 2020. Er werd weinig urgentie gezien voor aanvullende maatregelen.

Uitstel van plannen

Door het aantrekken van de economie steeg de uitstoot van broeikasgassen en raakte het doel verder uit zicht. Begin 2019 concludeerde het PBL dat Nederland waarschijnlijk zou uitkomen op 21 procent minder broeikasgassen. Ook het EU-doel voor hernieuwbare energie leek onhaalbaar geworden.

Niet klagen, maar laten zien hoe het anders kan. Al bijna acht jaar zet Marjan Minnesma met Urgenda duurzame projecten op. Wie is ze en wat drijft haar?

Toch hield Wiebes vol dat ‘het doel was het doel te halen’. In april zou hij komen met plannen om toch te voldoen aan het vonnis, maar die werden uitgesteld. Wel werd in maart besloten de kolengestookte Hemwegcentrale in Amsterdam vervroegd te sluiten. Bij publieke optredens meldde Wiebes dat op het ministerie werd gestudeerd op lijsten met mogelijke maatregelen.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.