nederland

Wat heeft Frans Timmermans tot nu toe bereikt?

Door Jelte Wiersma - 06 april 2015

Frans Timmermans is door premier Mark Rutte naar Brussel gestuurd om als tweede man in de Europese Commissie de Unie te verbouwen. Wat heeft hij tot nu toe bereikt en wat zijn z’n plannen nog?

De tentakels van het stervormige Berlaymontgebouw reiken tot ver in de Brusselse Leopoldwijk én de 28 landen van de Europese Unie. Ambtenaren en politici in dit gebouw, waar de Europese Commissie zetelt, wilden uiteindelijk altijd de regering worden van superstaat Europa. Maar nu is de vraag of de Commissie via die tentakels ook kan luisteren.

Voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie zegt van wel. ‘Uw boodschap is begrepen,’ zei hij tegen burgers nadat eurosceptische partijen flink wonnen tijdens de Europese Parlementsverkiezingen in mei en juni vorig jaar.

Superstaat

Ook de Nederlandse regering gaf met steun van onder anderen de Britten een boodschap af in Brussel. Premier Mark Rutte (VVD) wil een Unie die de interne markt versterkt, de euro een succes maakt en intensievere samenwerking op energiegebied.

Een pro-Europese missie dus, maar die moet niet leiden tot een Europese superstaat. Daarbuiten moet de Unie van Den Haag juist minder doen. Om dit te bereiken, heeft Rutte Frans Timmermans (PvdA) naar Brussel gestuurd en hem als tweede man in de Europese Commissie een sterk mandaat bezorgd om de Unie te verbouwen.

Zowel Juncker als Timmermans zegt gezien de euroscepsis doordrongen te zijn van de urgentie en spreekt van een ‘laatste kans’. Wat heeft Timmermans tot nu toe gedaan met die laatste kans? En wat kunnen we nog verwachten?

Taboe

Timmermans is de bureaucratische verbouwing van de Unie begonnen in eigen huis, het Berlaymont. De Commissie heeft 28 Commissarissen. Dat is zeker de helft te veel, vindt bijna iedereen in Brussel. Maar de 28 Unielanden willen allemaal een eigen Commissaris en vermindering hebben zij taboe verklaard.

En omdat de ongeschreven regel is dat Commissarissen zich niet met elkaar bemoeien, regent het initiatieven van Commissarissen die zich willen profileren. ‘De Commissie is een kopie van het Franse ambtelijke systeem, militaristisch,’ zegt SP-europarlementariër en oud-Commissie-ambtenaar Dennis de Jong (59).

Op eigen houtje

Om dit te doorbreken, heeft de Duitser Martin Selmayr, kabinetschef van Juncker, een hiërarchie aangebracht volgens de structuur van consultancyfirma McKinsey: Juncker is de baas, onder hem is Timmermans nummer twee, dan volgen de zeven
vicevoorzitters die ieder een themablok voorzitten met daarin de overige Commissarissen.

Alleen de vicevoorzitters mogen voorstellen doen en alleen aan Timmermans, die een veto heeft. Pas als hij akkoord is, wordt het Chef­sache en besluit Juncker. Commissarissen kunnen daardoor niet meer op eigen houtje initiatieven nemen, zo is het idee.

Deze nieuwe structuur, waarvoor Timmermans medeverantwoordelijk is, leidt al tot veel minder voorstellen voor nieuwe regels, zeggen Commissie-ambtenaren.

Overhoop gehaald

Ook de ambtelijke structuur is overhoop gehaald. Zo hebben Commissarissen niet meer hun eigen ambtenaren, zoals woordvoerders. Die waren vooral bezig ‘hun’ Commissaris te promoten. Ambtenaren zijn nu gekoppeld aan een thema – bijvoorbeeld energie.

‘Daarbij kunnen in wisselende samenstelling Commissarissen betrokken zijn,’ zegt Tim McPhie, Commissiewoordvoerder ‘betere regulering’. En dus ook ambtenaren van verschillende afdelingen.
In de kantoortjes in het Berlaymont kijken sommige ambtenaren nog steeds wat verdwaasd uit de ogen door deze ingreep. De Jong van de SP: ‘In mijn tijd bij de Commissie waren het allemaal paradijsjes met hoge schuttingen ertussen. Als het echt lukt om die af te breken, zou het een enorme doorbraak zijn.’

Slappe voorstellen

In het Berlaymont lijkt dat te lukken, maar binnen de 43 directoraten-generaal, de ‘ministeries’, is het nog niet zo ver. Die hebben bijna altijd een eigen gebouw in Brussel en zelfs in andere landen dan België – ver van het Berlaymont.

Timmermans heeft geëist dat alle directoraten-generaal minstens drie voorstellen doen om tot betere regels te komen en om beter met elkaar samen te werken. Een aantal traineerde de boel of kwam met slappe voorstellen. Timmermans heeft toen geëist dat ze voor 15 april leveren.

Hij wil namelijk eind april een soort masterplan presenteren. Daarin staat onder meer dat nieuwe regels altijd door een speciale commissie moeten worden getoetst. Leidt de regel tot te veel bureaucratie of botst die met andere regels, dan gaat het niet door.

Vliegende start

Binnenshuis ligt Timmermans op koers, bezweren alle betrokkenen. Maar de Unie bestaat behalve uit de Commissie ook uit de landen en het Europees Parlement – die alle drie formeel evenveel macht hebben.

‘Timmermans had een vliegende start,’ zegt de Belg Pieter Cleppe (33), directeur in Brussel van de particulier gefinancierde denktank Open Europe. ‘Maar hij stuit al gauw op grenzen, die niet alleen bij de Europese bureaucratie te vinden zijn, maar ook bij de lidstaten.’

Zo wilde Timmermans geen Europees verbod op plastic tasjes. Maar Frankrijk en Oostenrijk wilden nationaal wel een verbod. Zij vreesden zonder Europees verbod rechtszaken van tasjesproducenten bij het Europees Hof, want er is één Europese markt. Timmermans werd buitenspel gezet en een verbod komt er toch.

Timmermans kan de Commissie wel naar zijn hand zetten, maar hij heeft geen middelen om de landen tot een efficiëntere Unie te dwingen – mochten die dat al willen. Noordwest-Europese landen willen dat graag, maar zij zijn in de minderheid.

Zijdeurtjes

En ook in het Parlement zijn zo’n 450 van de 751 Parlementsleden vóór meer Unie. Het Parlement weet het eigen mandaat telkens op te rekken en via zijdeurtjes invloed te winnen. Zo werkt de Belg Guy Verhofstadt, leider van de Liberalen in het Parlement, aan een nieuwe Europees Verdrag waarin de landen bijna alle macht moeten overdragen aan de Unie.

Nu gaat Verhofstadt daar niet over, maar het is het Parlement al meermalen gelukt de zijdeurtjes te openen en de landen af te troeven.

Commissievoorzitter Juncker dankt er zijn baan aan. Mede dankzij de rugdekking van het Europees Parlement (pro méér Unie) gedraagt Juncker zich als de baas van Europa. Hij pleitte drie weken geleden nog voor de oprichting van een Europees leger, iets waar bijna geen land vóór is.

De vraagt rijst dan ook: wil Juncker wel wat Timmermans volgens zijn opdracht van Rutte zou moeten doen? Minder, maar beter Europese Unie? De Jong: ‘Het is allemaal flauwekul. Belastingen, energie, defensie, buitenlands beleid – alles is erop gericht Europees meer zeggenschap te krijgen.’

En wil Timmermans het zelf nog wel? Na ruim vijf maanden in Brussel heeft Timmermans ongetwijfeld ontdekt hoe moeilijk Ruttes opdracht te vervullen is. Hij reist als een bezetene door Europa om te luisteren en hoort bijna overal andere wensen dan de Haagse. De meeste landen willen méér Unie.

‘Hij is al volledig verbrusseld,’ zegt Hans Gualthérie van Weezel (73), oud-Tweede Kamerlid voor het CDA en ambassadeur bij de Raad van Europa. Hij woont in Brussel en volgt Timmermans op de voet.

Timmermans heeft dan zijn naam mee, de verbouwing van de Unie kan wel eens anders uitpakken dan waarop eurosceptische Europeanen hopen.

Elsevier nummer 15, 11 april 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.