nederland

Pgb-kwestie bewijst: uitvoering is achilleshiel van de overheid

Door Carla Joosten - 09 juni 2015

De problemen met de persoonsgebonden budgetten tonen de onmacht van de overheid om complexe processen uit te voeren. Dat kan moeilijk op het conto van één bewindsman worden geschreven: ook Kamer is schuldig.

De praktijk van de persoonsgebonden budgetten (pgb) is soms wonderlijk. Neem zorgwoning Pioenroos in Nieuw-Bergen. Pioenroos verleent 24-uurszorg aan een voormalig probleemgezin: vader, moeder en drie kinderen, allemaal met gedragsproblemen, een verstandelijke handicap en een pgb. Dat ze dat pgb zelf regelen, is gezien de problemen uitgesloten.

En toch was dat altijd de bedoeling van het pgb. Een hulpbehoevende regelt zijn eigen zorg in plaats van terug te vallen op zorg in natura: verpleeghuis of thuiszorg. Maar intussen floreren hele instellingen dankzij het pgb.

Het pgb, kindje van toenmalig VVD-staatssecretaris Erica Terpstra van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (1994-1998), is volwassen geworden en blijkt een nieuwe industrie te hebben gebaard in de toch al uitdijende wereld van de zorg.

Vooropgesteld: er is nog altijd veel goeds over het pgb te vertellen. Wie zorg of begeleiding nodig heeft, kan die zorg zelf regelen. Ideaal voor ouders met een gehandicapt kind die dat kind zelf willen verzorgen, voor gehandicapten die zichzelf met hulp aan huis willen redden of voor ouderen die zorg nodig hebben.

Niet bekwaam genoeg

Maar er is ook een nadeel. De controle is lastig.  De afgelopen jaren bleek dat er misbruik van de regeling wordt gemaakt. Bemiddelaars inden de pgb’s van cliënten die er amper iets voor terugkregen. Van de 2,7 miljard euro die erin omgaat, zou 100 tot 150 miljoen ten onrechte worden uitbetaald. Maar hard bewezen is dat bedrag nooit.

De Nederlandse Zorgautoriteit constateerde in 2013 en de eerste helft van 2014 voor 11 miljoen euro aan fraude. Het bedrog kwam aan het licht na 14.570 huisbezoeken. Ontdekt werd ook dat tweederde van de budgethouders zelf niet bekwaam genoeg is om het budget te beheren.

Sommige partijen, zoals de VVD, wilden van het pgb af. Toenmalig minister Ab Klink (CDA) van Volksgezondheid wilde een stop op het systeem om de stijgende kosten te beteugelen, maar maakte telkens weer uitzonderingen. En nu probeert het VVD-PvdA-kabinet het pgb fraudebestendig te maken door wijziging in het betalingssysteem.

Massaal geklaag

Sinds 1 januari 2015 krijgen niet de cliënten het geld, maar maakt de Sociale Verzekeringsbank (SVB) het over aan de zorgverleners: zoals het tot 2003 ook was.

Eenvoudiger gezegd dan gedaan. De SVB, braaf uitvoerder van kinderbijslag en AOW, blijkt de klus niet aan te kunnen. De mailboxen van Tweede Kamerleden stromen al vijf maanden vol met klachten van budgethouders dat hun zorgverleners geen geld krijgen.

Dit allemaal begeleid door massaal geklaag op Twitter. Staatssecretaris Martin van Rijn van Volksgezondheid (PvdA) moest zich vorige week voor de zesde keer in de Kamer verantwoorden.

Hoeveel mensen ten onrechte geen geld ontvangen, is onduidelijk. In de politieke opwinding gaat het over ‘duizenden’ zorgverleners. In totaal krijgen 149.000 mensen een pgb. Daarmee worden 250.000 zorgverleners betaald (sommige cliënten hebben meer verzorgers of begeleiders).

Van Rijn meldde de Kamer op 18 mei ‘dat tussen de 94 procent en 95 procent van de op of na 1 april ingediende correcte declaraties binnen vijf à tien werkdagen wordt betaald’.

‘Total loss’

Tijdens een hoorzitting in de Tweede Kamer op 28 mei meldde de SVB dat er nog 18.226 declaraties moesten worden betaald. Een verpleegkundige uit Eindhoven meldde op diezelfde zitting dat ze door het uitblijven van haar loon geld had moeten lenen van haar vader.

Directeur Nicoly Vermeulen van de SVB bood in de Kamer ‘oprechte excuses aan’. Een ICT-deskundige noemde het systeem waarmee de SVB werkt ‘total loss’.

En dat allemaal ondanks de lange voorbereidingstijd: al in 2012 is tot de systeemwijziging besloten. Van Rijn stelde de invoering uiteindelijk zelfs een jaar uit van 1 januari 2014 naar 2015 toen hij problemen zag aankomen. Dit tot woede van de Tweede Kamer. Die kon niet wachten tot de overheveling naar de SVB achter de rug was.

Maar er moest nog veel worden geregeld. De SVB stelde eisen aan de vorm van declareren. Zo zouden ouders die hun kind in een weekend naar een logeerhuis brengen, niet meer per weekend mogen declareren, maar per uur. Sommige gemeenten wilden geen reiskosten van zorgverleners vergoeden: vervoer is geen zorg. En zo hielden partijen elkaar in de voorbereiding bezig.

Gehakt

Maar afgelopen januari was het zover. Tegelijk met de decentralisatie van de zorg voor ouderen, de jeugdzorg en de arbeidsparticipatie ging ook de operatie pgb van start. Met die decentralisatie zou het helemaal misgaan, riepen leden van de oppositie in de Tweede Kamer. Het pgb trok minder aandacht. Maar juist daarmee gaat het slecht, terwijl de decentralisatie vooralsnog rustig verloopt.

De Algemene Rekenkamer maakte vorige maand gehakt van de pgb-operatie. De bijbehorende wetgeving was niet tijdig afgerond, gemeenten en zorgkantoren hebben de SVB niet tijdig voorzien van de gegevens van de cliënten, het ministerie van Volksgezondheid negeerde signalen dat het mis zou kunnen gaan en het ministerie van Sociale Zaken – waaronder de SVB valt – hield zich veel te afzijdig: verantwoordelijk staatssecretaris Jetta Klijnsma (PvdA) bleef zelfs tot vorige week geheel buiten schot.

Wie is de schuldige? CDA, SP, GroenLinks, PVV, de groep Van Klaveren/Bontes en 50Plus wijzen naar Van Rijn. Ze steunden een motie van wantrouwen tegen hem.

Rooskleurig

Van Rijn kreeg de steun van regeringspartijen VVD en PvdA, maar ook D66, Christen­Unie en SGP vonden dat Van Rijn de klus moet afmaken. Een nieuwe staatssecretaris zou alleen maar oponthoud betekenen. Dat de belangenorganisaties er ook het nut niet van inzagen, woog sterk mee, onder anderen bij D66-Kamerlid Pia Dijkstra.

Op haar voorstel had de Kamer Van Rijn eerder tot 15 mei de tijd gegeven om de grootste problemen op te lossen. Dijkstra worstelde in het debat van vorige week zichtbaar met de vraag of Van Rijn daar nu wel of niet aan had voldaan. Hij had in elk geval een te rooskleurig beeld geschetst.

Maar na serieus intern beraad besloot D66 de motie van wantrouwen niet te steunen omdat niet onomstotelijk was komen vast te staan dat de problemen nog erg groot zijn. Daarvoor ontbraken de gegevens.

De pgb-kwestie illustreert de onmacht van de overheid om complexe processen uit te voeren. Uitvoering is de achilleshiel van de overheid.

Luxe

De problemen illustreren ook de onvoorstelbare luxe van een verzorgingsstaat die ieder individu zijn eigen, door de overheid betaald, zorgpakket laat samenstellen, ook als dat individu daar eigenlijk niet toe in staat is. Een groot goed, maar regel het maar eens goed.

Er lijkt ook een meevaller op komst: in Amsterdam heeft 30 procent van de pgb-houders zich nog niet gemeld. ‘Het beeld doemt op van mensen die er nu maar vanafzien, en die dus waarschijnlijk fraude pleegden. Maar die discussie kunnen we nu nog niet voeren. Eerst moet het systeem op orde zijn,’ zegt VVD-Kamerlid Sjoerd Potters.

De cliënten die de afgelopen maanden de moeite namen naar de Tweede Kamer te komen, hebben genoeg van het politieke debat. ‘Maak het in orde en ga het systeem vereenvoudigen,’ zegt Aline Sears, directeur van Per Saldo, de belangenvereniging van pgb-houders. ‘Als de SVB nu op de digitale pagina een knopje verkeerd aanvinkt, stokt de uitbetaling meteen. Dat moet niet mogelijk zijn.’

Elsevier nummer 24, 13 juni 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.