nederland

Regio wordt rechtser: veelkleurige coalities een trend?

Door Carla Joosten - 14 juli 2015

SP stoot PvdA uit colleges van Gedeputeerde Staten en beheerst met CDA, VVD en D66 de provinciale besturen. Een voorbode voor Den Haag?

De Zeeuwen hadden er als eerste provincie uit willen zijn, maar uiteindelijk kreeg Zeeland als laatste zijn nieuwe provinciebestuur. Pas op vrijdag 10 juli presenteerden CDA, VVD, SGP en PvdA hun gedeputeerden, bijna vijf maanden na de Provinciale Statenverkiezingen van 18 maart.

Terwijl ze in Middelburg juist hadden gekozen voor een snelle onderhandelingsmethode: eerst de poppetjes, daarna pas het regeerakkoord. Maar op 24 april moest CDA-gedeputeerde Kees van Beveren plotseling opstappen toen bleek dat de verdubbeling van de Sloeweg 19 miljoen euro duurder uitvalt dan de begrote 58 miljoen. Zijn eigen partij liet hem vallen en de coalitiegesprekken begonnen van voren af aan.

Maar nu kan dan toch de balans worden opgemaakt van de formaties in de twaalf provincies. De resultaten geven de politieke stand in het land goed weer. De SP is in opmars als bestuurspartij: van twee provincies in 2011 naar zes nu. Een opmars ook van D66. Die nam in vijf provincies deel aan het bestuur, nu in negen. VVD – nipt de grootste bij de verkiezingen – en CDA besturen elk in elf provincies.

Daarmee verschuiven de besturen in de provincies ondanks de opmars van de SP naar rechts. Ten opzichte van 2011 groeide het aantal (centrum-)rechtse gedeputeerden van 37 naar 41, met het CDA als grootste (17), gevolgd door VVD (16) en D66 (8). Op links moeten SP (7), PvdA (5) en GroenLinks (2) het doen met in totaal veertien gedeputeerden. In 2011 had de PvdA alleen al 14 gedeputeerden, in 1982 nog 24.

PVV

Zoals verwacht is de PVV in geen enkel college vertegenwoordigd. De partij van Geert Wilders verloor bij de verkiezingen iets, maar is in grootte de vijfde partij. Nergens is gepoogd met de PVV te praten. De partij toonde zich de afgelopen periode geen stabiele factor: meer dan de helft van de PVV-Statenleden stapte op.

De ‘minder-minder’-uitspraken van Wilders verkleinden de bereidheid om met de PVV samen te werken nog meer dan al het geval was, waarmee sprake is van een – weliswaar onuitgesproken – cordon sanitaire.

Verkiezingsoverwinnaar SP had in Friesland, Groningen en Flevoland de linkse concurrent PvdA tevoren als coalitiepartner uitgesloten. De PvdA halveerde bij de verkiezingen bijna en werd zo de zesde partij van het land. Met alle gevolgen van dien. Voor het eerst in de partijgeschiedenis zit  de PvdA in Groningen, Friesland en Flevoland in de oppositie, en de SP in de coalitie.

Dat overkwam het CDA overigens nogal onverwacht in Noord-Brabant. De SP manoeuvreerde het CDA tijdens het Brabantse formatieproces uit de coalitie en liet de PvdA, die dat vier jaar eerder overkwam, weer aanschuiven. Rivalen SP en PvdA zitten, behalve in Noord-Brabant, ook in Limburg samen in het college. Limburg –de provincie met de meeste ‘deputé’s’, namelijk zeven – telt zelfs twee SP-gedeputeerden.

‘De SP heeft het spel pragmatisch gespeeld,’ zegt bestuurskundige Marcel Boogers (51). De hoogleraar innovatie en regionaal bestuur aan de Universiteit Twente signaleert hetzelfde pragmatisme bij de VVD. De ideologisch ver van elkaar verwijderde SP en VVD zijn beide vertegenwoordigd in de colleges van Friesland, Flevoland, Zuid-Holland, Noord-Brabant en Limburg.

Boogers: ‘Iedere kiezer weet hoeveel VVD en SP van elkaar verschillen. Ze zitten elkaar ideologisch niet in de weg en kunnen gemakkelijk zakelijke afspraken maken. Als je dat lukt, kun je goed regeren. Dat lukt je beter met een partner die ver van je afstaat, dan een die dicht bij je staat. SP en PvdA vissen in dezelfde vijver. Dan wil je je duidelijk profileren. Tonen dat je anders bent.’

Trend

Het resultaat van D66 in de onderhandelingen valt Boogers tegen. ‘De partij bekleedt een middenpositie en kan gemakkelijk in coalities worden gehaald om verschillen te overbruggen, net als het CDA. Die partij kan trouwens ook gemakkelijk met de SP regeren. Op thema’s als zorg en het belang van de gemeenschap ontlopen de partijen elkaar niet veel.’

Het CDA heeft het volgens Boogers verhoudingsgewijs goed gedaan. ‘De partij had niet eens zo veel gewonnen, maar zit toch in bijna alle colleges.’ Na twaalf jaar ook weer in Drenthe.

Of de veelkleurige coalities een trend zijn? Boogers ziet geen trend. ‘Niet omdat de kiezer zweeft, maar omdat de politieke partijen niet koersvast zijn. Ze veranderen steeds van opvatting. De positie van de kiezer is constant. We hebben geen zwevende kiezer, maar een denkende kiezer.’

Het politieke landschap in de provincie is veranderd. Of het Haagse politieke landschap volgt, weten we in 2017.

Elsevier nummer 29, 18 juli 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.