nederland

Zo worden onderzeebootwrakken geïdentificeerd

Door Servaas van der Laan - 28 juli 2015

Onderzoekers zeggen in de Oostzee het wrak van een Russische onderzeeboot aan te hebben getroffen. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen om welke vermiste onderzeeboot het gaat. Kapitein-luitenant ter zee Jouke Spoelstra legt uit hoe de identificatie in zijn werk gaat.

Schatzoekers van duikteam ‘Ocean X’ zeggen op een Russische onderzeeboot te zijn gestuit voor de kust van Zweden. Wat kunt u over deze vondst zeggen?

Uit deze vondst komt weer naar voeren dat wrakken vaak bij toeval aangetroffen worden en geïdentificeerd worden. Van verreweg de meeste schepen is wel bekend dat zij vergaan zijn maar zelden is de exacte locatie bekend. Hetzelfde geldt voor wrakposities op de zeebodem. Vaak is bekend dat er iets ligt, maar veelal is niet bekend wat er precies ligt, en zeker is de naam van het schip dan vaak niet bekend. Het wrak wat hier zichtbaar is, bevindt zich in een goede staat. Dit is kenmerkend voor de koude, zoete en zuurstofarme Oostzee. Wrakken blijven hier lang in een goede staat, helemaal in tegenstelling tot de Noordzee, waar door zout en de schurende werking van zand een wrak vrij snel wordt aangetast en langzamerhand verdwijnt.

Er wordt gespeculeerd dat dit wrak mogelijk honderd jaar oud is. Hoe gaat men nu of dit daadwerkelijk zo is?

Pas nadat een nieuw interessant object is gevonden kan men door het opmeten van het wrak en het fotograferen van details van het wrak tot een identificatie komen. Specifieke kenmerken, zoals een torenopbouw, torpedobuizen en dekgeschut bij een onderzeeboot kunnen hierbij helpen. Door deze kenmerken te vergelijken met bouwtekeningen kun je bepalen tot welk type schip het wrak behoort. Pas daarna kun je door het opnemen van zeer specifieke kenmerken zoals een naam of een nummer tot de werkelijke identificatie komen. Als er geen specifieke naam of een nummer gevonden kan worden, moet de identificatie door eliminatie van andere mogelijkheden worden verkregen. Door het lot van zusterschepen te onderzoeken kan uiteindelijk bepaald worden welk schip dan nog vermist is. Zolang men de details niet heeft kunnen onderzoeken, is het speculeren om welk wrak het gaat.

Ook de Koninklijke Marine verloor tijdens de Tweede Wereldoorlog zeven onderzeeboten. Daarvan is er nog één, de Hr.Ms. O 13 spoorloos. Hoe verloopt de zoektocht naar de O 13?

De zoektocht naar de O13 speelt zich eigenlijk af volgens hetzelfde concept. We zoeken mogelijke onderzeeboot wraklocaties op. Als we een onderzeebootwrak aantreffen wordt dit eerst zo goed als mogelijk opgemeten, bijvoorbeeld met behulp van Side Scan Sonar. Daarnaast worden zo veel mogelijk video, foto en meetonderzoek gedaan met behulp van ROV’s (remotely operated vehicle) en duikers. De gegevens worden vergeleken met bouwtekeningen van onderzeeboten waaruit vaak een match ontstaat met een onderzeeboottype. Daarna kan door archiefonderzoek bepaald worden welke onderzeeboten van dit type in het gebied (vaak met een oppervlakte zo groot als de halve Noordzee) verloren zijn gegaan. Hieruit volgt dan weer een mogelijkheid tot daadwerkelijke identificatie.  Als er meerdere mogelijkheden overblijven moet een onderdeel van de onderzeeboot uitsluitsel geven, zoals in 2009 gebeurd is door middel van het naar boven halen van een luchtfles waarop het nummer U-106 aan werd getroffen. Hieruit bleek dat het hier ging om de SM U-106, gezonken op 7 oktober 1917 in een mijnenveld boven Terschelling.

Inmiddels hebben we in het kader van de zoektocht naar de O 13 al zo’n 6 onderzeebootwrakken geïdentificeerd en zijn we bezig met nog een tiental.

Wat gebeurt er met geïdentificeerde onderzeebootwrakken?

De vondst is op zich van belang, omdat hiermee weer een stukje geschiedenis ingevuld kan worden. Met deze vondst kan, als het hier inderdaad gaat om de Russische onderzeeboot Som die op 10 mei 1916 ten gevolge van een aanvaring is vergaan, het hoofdstuk van weer een onderzeeboot worden afgesloten. Het wrak kan na zorgvuldige identificatie worden aangemerkt als een zeemansgraf, waarna zowel autoriteiten als duikers het wrak met gepast respect kunnen beheren. Iets wat wij ook nastreven voor de bij de Koninklijke Marine verloren gegane schepen, waaronder onze in de Tweede wereldoorlog verloren gegane onderzeeboten.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.