nederland

Actrice Jacqueline Blom: ‘We moeten van dat ego af’

Door Liesbeth Wytzes - 03 december 2015

Op 1, 2 en 3 januari speelt Jacqueline Blom (54) Badeloch in Gijsbrecht van Aemstel. Acteren is heerlijk, maar minstens even boeiend is het ontdekken van de grote mechanismen.

Er zijn denkelijk niet veel mensen die voor hun plezier eens een stukje Vondel (1587-1679) gaan lezen. Zo toegankelijk is zijn werk nu eenmaal niet. Maar ­Jacqueline Blom moet het niet alleen lezen. Ze moet de tekst ook leren en vervolgens spelen bij de traditionele nieuwjaarsuitvoering van ‘de’ Gijsbrecht van Aemstel, die ­begin januari wordt opgevoerd in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Blom speelt Gijsbrechts toegewijde vrouw Badeloch, die liever haar kinderen alleen laat dan haar man. Het stuk is een herneming en wordt vier keer opgevoerd; op 3 januari zelfs twee keer.

Televisiecarrière

Jacqueline Blom, volgens haar website actrice en maker, speelt op dit moment de hoofdrol in de tv-serie Volgens Jacqueline. De gelijknamigheid is toeval. In die serie, geschreven door Maria Goos, is ze de vrouw van een arts en wordt nogal bruut aan de kant gezet als hij erg last krijgt van een midlife­crisis. We volgen hoe het verdergaat met haar en hoe ze haar leven weer probeert op te bouwen, uiteraard met het nodige vallen en opstaan (soms zelfs letterlijk).

Daarnaast speelde Blom in de komische kinderserie Loenatik, in Penoza, in Oud Geld, in talloze toneelproducties. Ze schrijft ook. Blom draagt een paarse broek, twee verschillende oorbellen, een leren jasje. Ze maakt een nogal strenge indruk, zeker voor een actrice die je associeert met komische rollen, en spreekt met een keurige dictie. Haar vader was predikant. ‘Maar daar ben ik wel over uitgepraat.’

Blom droomt ervan een mooi, gecompliceerd scenario te schrijven. Ze kijkt ook naar de structuur van een stuk of een serie, naar wat er achter het acteren gebeurt.

Breaking Bad

Daarvoor ging ze onlangs naar een seminar dat de Amerikaanse scenarioschrijver Robert ­McKee in Londen gaf. ‘Hij zou Breaking Bad analyseren. Hij legt uit wat de constructies zijn achter scripts, hoe conflicten werken. Waaruit de moleculen van een script bestaan, hoe dat bijna chemisch in elkaar zit. Heel interessant. Je moet zoeken naar de tegenstellingen die in de personages zelf zitten. Dat doe ik als acteur, maar bij goede scriptschrijvers zit het al in het scenario. Die interne strijd in alle mensen is heel boeiend. Dan ga je ervan uit dat de mens in wezen tegenstrijdig is: dat tegenstrijdigheid in onze natuur zit. Daar wist Shakespeare ook wat van.’ Toneelpersonages zijn vaak te weinig gecompliceerd; in het echte leven doe je weleens dingen waarvan je zelf staat te kijken.

Voor haar zijn series als The Wire en Breaking Bad voorbeelden van hoe het moet. ‘Dat is vermaak, en het gaat ergens over. Breaking Bad gaat over een scheikundeleraar, een hoogopgeleide man, die in het weekend auto’s moet schoonmaken en geen ziektekostenverzekering heeft. Dat is het uitgangspunt. Vervolgens gaat hij het slechte pad op, en dat vindt hij heerlijk. Dat zit zó knap in elkaar. Ik zit dan echt op de bank te kijken: neee… wow… Hoe krijgen ze het voor elkaar? ‘Ik wilde het altijd al graag doen, schrijven, maar ik snapte het niet. Nu begin ik er steeds meer vat op te krijgen.’

Het geniale ego

Ze heeft wel een verklaring voor het hoge niveau van die Amerikaanse series: daar werken verschillende mensen aan. Die kunnen gewoon meer dan één iemand. ‘We zijn hier te lang blijven hangen in het ego, het geniale ego. Dat is negentiende-eeuws, klaar, voorbij. Met meer mensen wordt het beter. Een serie als Damages, over een advocaat die afwisselend goed en slecht is, is door drie mensen geschreven. Dat levert synergie op, meerwaarde. We moeten van dat ego af.’

Blom wil onderzoek doen naar de werkelijkheid achter de werkelijkheid. ‘Ik wil uitzoeken wat er in onze maatschappij gaande is. Hoe het komt dat we in een steeds lelijker land wonen. Hoe komt dat nou? Daar is zo weinig analyse van, ook niet in de journalistiek.’

Vroeger in het ouderlijk huis werd met het hele gezin graag naar ‘grappige dingen’ gekeken. Monty Python, Marty Feldman, Tommy Cooper, Barend Servet. ‘We keken alles, van plat tot intellectueel. Toen waren er veel meer grappige programma’s dan nu. Ik heb geen idee waardoor dat komt.’

Amerikaanse cabaretiers

Als je wilt lachen, moet je naar Amerikaanse comedians kijken. Daar gebeurt het op het ogenblik. ‘Mensen als Louis C.K., Amy Schumer. Dat is echt om te gillen zo grappig. En het is serieus, het gaat ergens over. Fantastisch. Als ik ernaar kijk, moet ik huilen van het lachen en als ik het thuis vertel, moet ik weer lachen. Ik vind Lena Dunham en haar serie Girls ook zo goed. Dat is het echte leven. Sex and the City was me veel te gepolijst.’

Juist de combinatie van humor en ernst, lachen om iets actueels, appelleert aan Blom. Dat is voor haar theater. ‘Een reflectie op de werkelijkheid. Dat hebben we nog steeds nodig. Net als in de Gijsbrecht.’

Gijsbrecht is geschreven in het Nederlands van de zeventiende eeuw. Niet eenvoudig om te leren. ‘Voor je het een beetje vanzelfsprekend uit je mond krijgt, ben je wel een paar dagen, weken, maanden verder. Het rijmt, dat scheelt, maar soms loopt de zin door. Als je dan het rijm onthoudt, ben je het verband kwijt.’

Blom speelde eerder in Gijsbrecht, toen ze net van de toneelschool in Maastricht kwam. Maar toen was ze een vluchteling. Ze kan zich vooral herinneren dat ze ‘enorm heeft zitten klieren’.

Oorlogvoeren

Vondels toneelstukken zijn geen onderdeel geworden van onze cultuur, zoals die van Shakespeare dat wel zijn geworden in de Angelsaksische taalgebieden. Daar is Vondels werk misschien te ouderwets voor. ‘Dat is waar. Maar het is veel mooier dan je denkt. En het gaat over wel of niet oorlogvoeren, me dunkt! Daar wordt veel over gepraat, en dat vond ik wel schokkend, want ik herinner me dat ik er vrij weinig affiniteit mee had. En nu misschien meer dan me lief is. De werkelijkheid heeft zich aangepast aan Vondel. Dat is mijn associatie, en ik denk dat dat bij veel mensen door het hoofd zal gaan.’

Mooie rol, de trouwe Badeloch. ‘Wel jammer dat er niet veel in wordt gelachen. Ik vind het heel leuk om met taal bezig te zijn. Die oude stukken zijn een beetje opgesloten in dat dwingende rijm. Racine, Molière, Shakespeare. Ik heb al die klassiekers wel gespeeld.’

Het is overigens totaal uit de tijd om een acteur te vragen wat diens favoriete rol is. We worden meteen op de vingers getikt. ‘Die vraag hoeft de journalist niet meer te stellen. Er worden nu zo veel dingen gemaakt die je je niet had kunnen voorstellen. Het is van de vorige eeuw om in favoriete rollen te denken. Er komen zo veel interessante rollen bij dat het achterhaald is om te zeggen: “Ik wil nog eens Lady Macbeth spelen.” Met alle nieuwe technieken is er zo veel mogelijk, ik ben ook helemaal niet bang dat het theater uitsterft.’

Andere taal

Die ‘dwingende rijmen’ van Vondel zijn heel wat anders dan de spreektaal die Maria Goos hanteert in Volgens Jacqueline. Spreektaal is lastiger te leren dan zeventiende-eeuws Nederlands. ‘Dat is moeilijk omdat je er steeds allemaal associaties bij hebt. Dan heb je wel twintig mogelijkheden om hetzelfde te zeggen en die dienen zich allemaal aan tijdens het leerproces.’

Blom, getrouwd met landschapsarchitect Adriaan Geuze, wil wel praten over haar werk als actrice, want ze houdt, zegt ze, erg veel van spelen. Maar ­eigenlijk heeft ze het liever over de andere dingen die ze doet. Schrijven namelijk. ‘Daar ben ik enorm mee bezig. Voor 1 januari 2016 moet er iets zijn. Een goed doorwrocht idee is twaalf A4-tjes. Ik praat nu met allemaal mensen van wie ik denk dat ze wat weten. En ik ga een paar dagen alleen zitten om niet te worden afgeleid. Maar ik kan er niet veel meer over zeggen, dat is de goden verzoeken.

‘Ik ben bezig met de actualiteit, met dingen die nu spelen. Daarover wordt bijna geen drama gemaakt. In de Verenigde Staten en in Engeland zie je dat wel, daar wordt de vinger op de zere plek gelegd.’

Dat gebeurt in Nederland toch ook, gezien de actuele trend aan toneelstukken over de financiële crisis? ‘Ja, dat is waar, en dat is ook heel goed. Maar drama op tv gaat allemaal om relaties. Het gaat te weinig over wat er gaande is in onze maatschappij. En als het wel gebeurt, is dat vaak niet diep en boeiend genoeg geanalyseerd. Ik ben een idee aan het ontwikkelen waarin ik de systemen en mechanismen die ik zie, wil verwerken. Het duurt een tijd voordat dat allemaal is uitgedacht, maar het is wel iets waarmee ik constant bezig ben.’

Machtsstructuur

Mechanismen, systemen… dat klinkt behoorlijk abstract. Kan ze een voorbeeld geven? ‘Ik ben erachter gekomen dat mechanismen in bedrijven veel sterker zijn dan je denkt. Je denkt dat je zulke dingen persoonlijk in de hand hebt, maar dat is niet waar. Zonder het te weten, functioneer je in een machtsstructuur. Zoals in de bancaire wereld. Daar was ik lange tijd naïef in, maar ik heb gemerkt hoe sterk die structuren zijn. Daar wil ik over vertellen.

‘Als je in zo’n wereld zit, doe je het binnen de kortste keren net zo slecht als de mensen vóór jou. Zo werkt het mechanisme. Als je er goed naar kijkt, zie je hoe zoiets in elkaar zit. Dan moet je weg. In mijn wereld zijn die mechanismen ook: de alwetende ­regisseur en de volgzame acteurs, gechargeerd gezegd.

‘Dat heb ik zelf gemerkt. Ik dacht: als ik zeg hoe het in elkaar zit, zijn de mensen blij met mijn kritiek en dan gaan ze erover nadenken, en dan zien ze het ook! Maar ik werd heel vaak kaltgestellt omdat ik gevaarlijk was. Terwijl ik denk: je moet juist ook luisteren naar iemand die de boel aan het wankelen kan brengen.’

Vertrek

Ook om die reden verliet Blom in 2013 het Ro Theater, waaraan ze twaalf jaar was verbonden. Het was niet de enige reden. Ze vond de afhankelijkheid moeilijk die het spelen in een gezelschap kennelijk met zich meebrengt. ‘Je wilt graag acteur worden, maar dan blijk je te functioneren in een wereld die heel anders is dan je dacht. Dat kun je niet weten als je eraan begint. Welke rollen je krijgt, hangt af van heel veel factoren.

‘Je krijgt stomme rollen, of je wilt een andere rol dan je krijgt, en dan is er iemand die dat niet in je ziet. Dat zijn processen waaraan je zelf vrij weinig kunt doen en in die zin is het een afhankelijk beroep. Ook daarom ben ik weggegaan bij het Ro Theater.

‘Het was er archaïsch, je had als acteur erg weinig te zeggen. We zijn zo bang dat mensen ijdel worden, dat het totaal is omgeslagen en acteurs volgzaam zijn geworden. Dan krijg je rol A en je wilde rol B. Je kunt dan duizend argumenten hebben, maar zo’n regisseur zegt echt: “Ik weet het beter.”’

‘Acteurs worden niet genoeg gehoord en dat idee wordt sterker naarmate je ouder en ervarener wordt. Ik vond het tijd om weg te gaan. Ik verdween te veel, kreeg te weinig rollen. Had het idee dat ik te veel de droom van iemand anders verwezenlijkte. Ik heb ook maar één leven.’

Het moet wel een beetje ontluisterend zijn geweest, het besef dat mensen die de dienst uitmaken, niet per se de beste zijn. ‘Je komt erachter dat dat ook maar gewone mensen zijn die daar zijn terechtgekomen. Degene die aan de top zit, is niet per se de beste. Die heeft gewonnen op de apenrots.’

Zzp’er

Best moedig voor een acteur om een vaste aanstelling op te geven en zzp’er te worden. ‘Geen seconde spijt van gehad. Ik heb weleens maanden geen werk. Maar ik ben wel een overlever. Ik ben nu erg bezig met schrijven, al valt daar geen droog brood mee te verdienen.’

Blom las met veel belangstelling het boek Chimpanseepolitiek van Frans de Waal. Daarin wordt het gedrag van een kolonie apen bestudeerd en beschreven. En een deel van de aap zit ook in ons brein. ‘Hij beschrijft hoe machtsstructuren werken, hoe de macht wordt verdeeld. Als een vrouwelijke aap de macht krijgt, boycot ze haar leeftijdgenoten. Dat is leuk om te weten. Zo doen mannen niet. Vrouwen onderling zijn niet zo lief hoor. Ik denk dat ze dat glazen plafond niet eens bereiken. Ze worden door elkaar onzeker gemaakt en uitgestoten.’

Puur gedragssociologie: dat is, zegt Blom, een belangrijk deel van drama. ‘Een heel goed stuk gaat daar ook altijd over.’

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.