nederland

Reportage uit 2010: De slag om Maasdriel

Door Gerlof Leistra - 12 januari 2016

Het gebeurt zelden dat Den Haag een gemeente maant om schoon schip te maken. Maasdriel, waar burgers en bestuurders hun zaken zelf regelden, overkwam het wel. Stoppen met gedogen valt nog niet mee.

Deze reportage verscheen op 9 november 2010 in weekblad Elsevier…

Van een afstand lijkt het een vulkaan die elk moment kan uitbarsten. In het buitengebied van de Gelderse gemeente Maasdriel staat al jaren een zogeheten puinbreker. Het is een enorme loods met zware apparatuur en daarachter puinhopen van tientallen meters hoog. De ‘breker’ van aannemersbedrijf Van Herwijnen is strijdig met het bestemmingsplan. Maar ondanks bezwaren van omwonenden wordt de situatie gedoogd en het ziet er niet naar uit dat daar snel verandering in komt.

De gang van zaken is illustratief voor de rommelige verhoudingen in Maasdriel. Zeker in het verleden regelden ondernemers en burgers hun zaakjes vaak rechtstreeks met bestuurders, regels worden omzeild en overtredingen eindeloos gedoogd. Vandaar de bijnaam: ‘Vrijstaat Maasdriel’.

Ontspoord

De situatie riekte naar cliëntelisme: politieke klantenbinding door het verlenen van gunsten. Raadsleden en vooral machtige wethouders bedienden hun eigen mensen, zegt een ingewijde die destijds een hoge ambtenaar was. Tegen verkiezingstijd kregen die een telefoontje: ‘Je denkt wel aan mij, hè?!’

De ontspoorde cultuur bleef niet onopgemerkt. Na een alarmerend ambtsbericht van plaatsvervangend commissaris van de Koningin Hans Esmeijer (CDA) aan Binnenlandse Zaken, op 10 juni dit jaar, kreeg het college van B & W van Maasdriel op 11 augustus een ‘dreigbrief’ van toenmalig staatssecretaris Ank Bijleveld (CDA). De boodschap: schoon schip maken, anders zwaait er wat. In het uiterste geval kan het ministerie een bewindvoerder aanstellen.

Terechtwijzing

De unieke terechtwijzing was onontkoombaar nadat de gemeente de afgelopen jaren herhaaldelijk op de vingers was getikt door de Raad van State, rechterlijke uitspraken, de Inspectie van het ministerie van VROM en de lokale Rekenkamercommissie.

Die laatste stelde op 25 januari 2010 nog dat ‘het gemeentebestuur veel meer beleidsmatige ambitie zou mogen tonen waar het gaat om toezicht en handhaving’. Er is sprake van ‘een jarenlang afgesleten gezag van het gemeentebestuur’.

Wat is er loos in Maasdriel en valt het tij nog te keren door het het afgelopen voorjaar aangetreden nieuwe college?

Eiland

Maasdriel is in 1999 ontstaan door samenvoeging van vijf gemeenten. Binnen de grenzen liggen elf dorpen, waarvan Kerkdriel het grootste is. Lange tijd was dit deel van de Bommelerwaard door het ontbreken van goede infrastructuur bijna een eiland, omsloten door Maas en Waal. Doordat de mensen op elkaar waren aangewezen, ontstond er een cultuur waarin een aantal families de dienst uitmaakte. Bestuurders en ambtenaren keken vaak de andere kant uit als er moest worden opgetreden, zeker als het bekenden betrof.

Vooral op het gebied van vergunningen zag de gemeente veel door de vingers. Zo voldoen veel huizen – ook die van (ex-)wethouders – niet aan de voorschriften. Is een nieuw huis 30 centimeter te hoog? Dan verhoog je toch het erf met 30 centimeter!

Bestemmingsplannen worden in de praktijk vaak niet gehandhaafd. Bedrijven zijn soms gevestigd op plaatsen waar dat helemaal niet mag. Zo is op een industriegebied in Kerkdriel al een paar jaar een bloemenzaak gevestigd. Detailhandel is hier niet toegestaan, maar de situatie wordt gedoogd.

Soms kwam de atmosfeer van politiek geritsel zichtbaar aan de oppervlakte. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2006 wilden politiek actieve ondernemers feesten organiseren waar bewoners gratis naar binnen mochten. Zo had de Groep Verontruste Ondernemers Maasdriel – onder wie aannemer Van Herwijnen wiens puinbreker al jaren wordt gedoogd – dorpshuis De Boxhof in Velddriel afgehuurd.

Volgens toenmalig burgemeester Jack Mikkers (VVD) moesten bezoekers ‘betalen’ door hun stempas in te leveren. De vergaarde volmachtstemmen zouden worden uitgebracht op een partij ‘die de ondernemers goedgezind was’. Lees: de VVD. Mikkers wees erop dat dit in strijd was met de Kieswet en het feest werd afgeblazen. Volgens Van Herwijnen was het helemaal niet de bedoeling om stemmen te ronselen, maar liepen de ondernemers te hoop tegen de falende overheid. De oom van een kandidaat-raadslid ging met doosjes champignons langs de deuren om stemmen te werven.

Campings

Een metafoor voor de misstanden in de gemeente zijn de ‘campings’ in Kerkdriel en Heerewaarden. In werkelijkheid zijn het brandgevaarlijke woonwagenkampen die doen denken aan het omstreden Vinkenslag bij Maastricht, dat in opdracht van de toenmalige burgemeester Gerd Leers (CDA) is schoongeveegd.

Eén van de ‘campings’ is Watersportcentrum Heerewaarden. Tegen alle regels in wonen hier circa 180 mensen permanent, onder wie veel Polen. Hoewel er 22 (klus)bedrijven op het adres staan geregistreerd, gebeuren er op het terrein ook zaken die het daglicht niet kunnen verdragen. De politie heeft er diverse hennepplantages opgerold, er wordt geheeld en er zou prostitutie worden bedreven.

De woonomstandigheden zijn erbarmelijk, terwijl de gemeente het terrein verpacht. De ‘huizen’ staan pal op elkaar, worden verwarmd met gasflessen en verkeren veelal in slechte staat. De situatie voldoet niet aan de eisen voor brandveiligheid. Eén caravan heeft een zijwand van piepschuim. Op ‘camping’ Maaszicht in Kerkdriel hetzelfde beeld.

Provincie

Dat er veel mis is in Maasdriel, begon een paar jaar geleden ook door te dringen tot het provinciebestuur. Bij zijn sollicitatie in 2003 kreeg Mikkers van toenmalig commissaris van de Koningin Jan Kamminga (VVD) de vraag: ‘Zo, ben jij die stuntman die naar Maasdriel wil?’ Voor Mikkers was het thema integriteit heel belangrijk. ‘Vanaf mijn aantreden mochten bestuurders niet meer zonder ambtelijke ondersteuning met burgers praten. Verder heb ik meteen gezegd dat ik handhaving in mijn portefeuille wilde. Ik heb geregeld stevige gesprekken met burgers. Ondernemers in Maasdriel vragen liever vergiffenis dan toestemming.’

Mikkers vertrok in 2007 naar Veldhoven. Zijn opvolger, Ada Boerma (CDA), kreeg van de nieuwe commissaris van de Koningin, Clemens Cornielje (VVD), de opdracht om extra te letten op vermenging van onder- en bovenwereld. Legale bedrijven worden gebruikt voor criminele activiteiten. Zo vormde het containerbedrijf van twee lokaal bekende broers een dekmantel voor drugshandel en fraude. De oudste werd daarvoor veroordeeld tot drie jaar, zijn broer kreeg tien maanden.

Boerma is niet van het kaliber Gerd Leers. Nog voor haar eerste werkdag legde zij haar hoofd op het hakblok van de oppositie door passages uit de installatiespeech van de Nijmeegse D66-burgemeester Thom de Graaf te kopiëren. Zij probeerde met het zittende college van CDA, GroenLinks en Samen Sterk Maasdriel wel serieus te handhaven, maar zij ondervond de nodige tegenwerking vanuit de politiek.

Toen Boerma na een tip van bijzondere opsporingsdiensten in juni 2009 liet ingrijpen op een champignonbedrijf in Kerkdriel, waar illegale Bulgaren onder slechte omstandigheden woonden en werkten, noemde VVD-raadslid en huidig wethouder Cees Sips haar in zijn dagboek op internet een ‘razzia-oma’ en plaatste foto’s van de handhavers. Die waren gemaakt door zijn collega-raadslid Ko Hooijmans (VVD). In hetzelfde pand exploiteert de eigenaar nu de illegale bloemenzaak.

De Bulgaren werden officieel uitgezet wegens de brandveiligheid. Volgens Johan van Namen (broer van de eigenaar van het champignonbedrijf en vader van eigenaar Jolène van Namen van de bloemenzaak) stond alleen het fornuis te dicht bij de trap en de gipsen wanden: ‘Je kunt toch een deal maken! Jij geeft aan wat er fout is, ik maak het. Intussen hoef je die mensen toch niet zonder pardon met hun tasje op straat te zetten!’

Murw gebeukt door de tegenwerking vroeg Boerma de provincie om hulp. Na een presentatie op het provinciehuis in Arnhem besefte ook gedeputeerde Esmeijer in 2008 dat er structureel iets mis was. Hij heeft ook het toezicht op de handhaving in zijn portefeuille en besloot allereerst op de camping in Heerewaarden te gaan kijken.

Op een regenachtige dag stapte hij gewapend met een fototoestel op de fiets. ‘Toen ik de camping op reed, zag ik een gribus, een woonwagenkamp van de slechtste soort. Er spelen problemen op het gebied van handhaving, milieu, huisvesting en sociale zaken. De onacceptabele situatie leek een metafoor voor heel Maasdriel.’

Dat Boerma natuurlijk gezag mist, brak haar uiteindelijk op. Officieel is ze sinds het voorjaar van 2010 met ziekteverlof. Officieus heet het dat ze is weggepest door ambtenaren en bestuurders die haar handhavingsbeleid niet steunden.

De inhoud van het ambtsbericht dat Esmeijer uiteindelijk afgelopen juni – dus twee jaar na zijn fietstocht – aan Binnenlandse Zaken stuurde, is geheim. Maar de reactie van de staatssecretaris in haar brief aan het college op 11 augustus spreekt boekdelen. Onderkoeld stelt Bijleveld vast dat ‘er verbeteracties in Maasdriel wenselijk zijn. De gemeente is hierbij in eerste instantie aan zet.’

Bijleveld dringt aan op het vaststellen van gedragscodes integriteit voor politieke ambtsdragers en voor ambtenaren. Daarbij gaat het niet louter om het vaststellen van regels en codes, benadrukt ze: ‘Het is vooral een zaak van cultuur en vergt een proces van bewustwording.’ Verder dient er spoedig handhavend te worden opgetreden op de campings Maaszicht en Heerewaarden.

De reactie van het college van Maasdriel op de brief is kort en bondig. Er komen gedragscodes ‘conform de (landelijke) modellen die daarvoor beschikbaar zijn’. Voor de raadslieden zijn workshops over integriteit in voorbereiding. ‘Wij willen dit ook vorm gaan geven voor het college en de medewerkers.’

Het huidige college van burgemeester en wethouders van Maasdriel bestaat uit VVD, Samen Sterk Maasdriel en PvdA. Het gaat beter met Maasdriel, verzekeren waarnemend VVD-burgemeester Arno Frankfort (66) en wethouder Cees Sips (65) in koor tijdens een gesprek op het gemeentehuis.

Vóór 2006 was er sprake van Vrijstaat Maasdriel, erkent Sips. ‘Maar het is afgelopen met het krijgen van een bouwvergunning als je de goede wethouder kent.’ Ook Frankfort herkent het beeld van de vrijstaat niet langer. ‘Natuurlijk is er nog veel te winnen, maar we zijn op de goede weg. Vooral op het gebied van de handhaving zijn grote sprongen gemaakt. Mijn opdracht is te zorgen voor goed bestuur, respect voor elkaar en voor de onderlinge politieke verschillen. Ik zie mijzelf als kruipolie om wat vastgeroest is weer los te krijgen.’

Het nieuwe college dat nu daadkracht moet tonen, telt twee omstreden oudgedienden: Ko Hooijmans (VVD) en Ton Verachtert (Samen Sterk Maasdriel). De eerste is telg uit een lokaal bekende familie die prominent deel uitmaakte van de nu gewraakte informele regelcultuur. Hooijmans raakte in opspraak omdat hij in 2003 in strijd met allerlei regels op de plaats van zijn ouderlijk huis een riante woning liet bouwen. Als raadslid stemde hij voor uitbreiding van het composteringsbedrijf van zijn broer in Kerkdriel, ondanks de stankoverlast. De VVD en Samen Sterk Maasdriel verzetten zich tegen het innen van inmiddels door de gemeente aan het bedrijf opgelegde dwangsommen van in totaal 2 ton.

De in België wonende oud-ondernemer Verachtert kwam in de problemen toen hij in 2009 als wethouder Financiën meebesliste over een opknapbeurt van bedrijventerrein De Geerden in Velddriel, terwijl hij zelf commissaris was van één van de betrokken bedrijven. Volgens forensisch accountant Berenschot was sprake van ‘schijn van belangenverstrengeling’. De gemeenteraad aanvaardde met tien tegen negen stemmen zijn excuses. Wethouder Hooijmans raakte recent weer in opspraak omdat hij zeker twee jaar langer wachtgeld van de gemeente ontving dan waar hij recht op had. Naar eigen zeggen wist Hooijmans niet dat hij zijn lucratieve neveninkomsten als voorzitter van de sector paddestoelenteelt van de Zuidelijke Land- en Tuinbouworganisatie had moeten verrekenen.

Tot twee keer toe ontkende burgemeester Frankfort alles, vervolgens werd het afgedaan als een vergissing en werd er een terugbetalingsregeling afgesproken, onder strikte geheimhouding. Frankfort dacht dat Hooijmans te goeder trouw had gehandeld. Maar op basis van nieuwe gegevens verzocht hij het Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten het dossier te onderzoeken. Dat schrijft in een vorige week donderdag gepubliceerd rapport, dat Hooijmans in strijd heeft gehandeld met ‘kernbegrippen van bestuurlijke integriteit’. Hij is ‘niet open en zorgvuldig’ geweest. De raad verwierp een motie van wantrouwen met tien tegen acht stemmen, maar nam wel een motie van afkeuring aan, ook met tien tegen acht.

Lakmoesproef

Puinhopen

Er moet veel gebeuren om de puinhopen in Maasdriel op te ruimen. Meest urgent lijkt nu de aanpak van de ‘campings’. ‘Projectwethouder’ Sips noemt de situatie ‘volstrekt onverantwoord. Maar de aanpak gaat onze capaciteit ver te boven. Het kost minimaal een half miljoen euro.’ Maasdriel hoopt dat de provincie bereid is te helpen. Nog voor het eind van het jaar wil Sips een plan van aanpak presenteren dat in januari, februari 2011 kan worden uitgevoerd.

Gedeputeerde Esmeijer noemt het de lakmoesproef. ‘In die camping culmineert alles: het is één illustratie van het bestuurlijke onvermogen van de gemeente zelf!’ Hij houdt de boel nauwlettend in de gaten, maar pleit daarnaast voor ‘een zware figuur van buiten’ die toeziet op de handhaving in Maasdriel. ‘Probleem is dat veel betrokken instanties geen machtsmiddelen hebben.’

Ook de politie is vrijwel afwezig. Vroeger werkten er tientallen agenten in het gebied, nu is er welgeteld één wijkagent. Lieden die het niet zo nauw nemen met de regels, hebben daardoor vrij spel. Zo worden leegstaande champignonschuren massaal gebruikt voor illegale wietteelt.

Het is de vraag of de bestuurlijke cultuur in Maasdriel werkelijk zal verbeteren. De gewoonte om dingen informeel te regelen blijkt bijzonder hardnekkig. Neem de nieuwe affaire rond die gigantische puinbreker. De huidige loods staat er al tien jaar, maar is gebouwd zonder provinciale milieuvergunning én strijdig met het gemeentelijke bestemmingsplan. Het gebied heeft een agrarische bestemming, geen industriële.

Na acht jaar procederen beschikt het bedrijf sinds twee jaar wel over een provinciale milieuvergunning, maar volgens het gemeentelijke bestemmingsplan mag het bedrijf daar nog steeds niet zitten. Wethouder Hooijmans probeerde maandag 17 mei het probleem samen met collega-wethouder Verachtert in een gesprek met Van Herwijnen op te lossen. Vreemd genoeg waren er bij dat gesprek geen ambtenaren aanwezig, zoals de regels sinds 2007 voorschrijven.

Volgens Verachtert zat er namens de gemeente een interim-manager bij en is er met de provincie een akkoord bereikt over verplaatsing op termijn. Tot die tijd wordt de huidige locatie gedoogd, zegt directeur Marcel van Herwijnen (42). Hij beweert de garantie te hebben gekregen dat het huidige college niet zal optreden.

Een week na dit gesprek wilden gemeente-ambtenaren (die niets wisten van het ‘herenakkoord’) een controle uitvoeren naar illegale bebouwing. Van Herwijnen weigerde toestemming en er ontstond een knokpartij. Van Herwijnen zou met een shovel op agenten en ambtenaren zijn ingereden. Hij werd aangehouden op verdenking van poging tot doodslag.

‘Ik had die milieuvergunning nooit moeten aanvragen,’ zegt Van Herwijnen, die in afwachting van de inhoudelijke behandeling van zijn zaak is vrijgelaten. ‘Er zijn hier tientallen grote bedrijven zonder vergunning, maar die zijn altijd met rust gelaten omdat ze goed lagen bij burgemeester Boerma. Het ambtelijk apparaat functioneert hier slecht en is incapabel.’

Met gedogen ophouden, is moeilijker dan ermee beginnen – dat maakt de slag om Maasdriel wel duidelijk.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.