Gerry van der List

‘De staat voor ons allen’: de onmacht van liberale politici

Door Gerry van der List - 25 december 2014

Ondanks de jaren aan triomftocht van het liberalisme in West-Europa, boksen liberale politici met moeite op tegen de dominante cultuur van de sociaal-democratie.

Wie het gesprek tijdens het kerstdiner naar een hoger plan wil tillen, kan verwijzen naar een boeiend politiek-filosofisch boek dat afgelopen jaar verscheen. In Inventing the Individual werpt Larry Siedentop licht op de relatie tussen christendom en liberalisme. Doorgaans wordt de Verlichting in de achttiende eeuw gezien als beginpunt van de liberale beweging.Maar de kiem van haar denkbeelden werd eerder gelegd, betoogt de Brits-Amerikaanse filosoof.

Het christendom ging uit van de gelijkwaardigheid van personen en legde de nadruk op individuele verantwoordelijkheid en vrijheid. Deze opvattingen zouden later de kern van het liberale gedachtegoed vormen.

Triomftocht

Het, volgens Siedentop dus door het christendom geïnspireerde, liberalisme heeft een enorme triomftocht beleefd. Het is nu de ideologie van het Westen en vormt door de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens zelfs een internationale normatieve standaard. Bewegingen die de liberale geloofsartikelen expliciet verwerpen, zoals het fascisme en het communisme, zijn in westerse landen nagenoeg verdwenen.

Wat niet wil zeggen dat liberale politici zonder zorgen zijn. Er zijn dreigingen van buitenaf, bijvoorbeeld van de kant van autocraten als de Russische president Vladimir Poetin en de koppensnellers van IS. En er zijn interne verzetshaarden, in het bijzonder van islamitische allochtonen.

Geen enkele waarde

Er is ook een meer algemeen probleem: de afkeer van verantwoordelijkheid. Het socialisme heeft aan het kortste eind getrokken. Maar de sociaal-democratische beweging is in elk geval in West-Europa geslaagd in het vestigen van het idee dat het oplossen van problemen vooral de taak van de overheid is. Ieder voor zich, de staat voor ons allen.

De premier worstelt zichtbaar met de gevolgen van dit hardnekkige verzorgingsstaatsethos. Vorige maand hield Mark Rutte op het congres van zijn partij een rede die in de media nogal zuinig werd ontvangen.

Dat kwam mede doordat de VVD-leider weer eens verlaging van de belastingen in het vooruitzicht stelde. Aan zulke beloften van Rutte hechten kiezers vanzelf geen enkele waarde meer.

Maar verder was hij goed op dreef. Hij sprak zoals geen andere politicus in Nederland dat kan. Vlot uit het hoofd, ogenschijnlijk ontspannen rondlopend, met een compliment hier en een bemoedigend woord daar, zijn betoog verluchtigend met grapjes en verhelderend met praktische voorbeelden. Deze waren vooral bedoeld om te laten zien wat de participatiesamenleving inhoudt. Burgers steken de handen uit de mouwen en ontplooien initiatieven om elkaar te helpen.

Een sterk land ontstaat door sterke mensen, hield Rutte zijn gehoor voor. Burgers die voor elkaar willen zorgen, zijn bij uitstek sociaal. Een woord dat ten onrechte wordt gereserveerd voor beleid van een bemoeizuchtige overheid.

De rede van Rutte was, eerlijk gezegd, een prachtig verhaal, vol Amerikaans aandoend optimisme en geloof in het particulier initiatief. Ze zou een basis kunnen vormen voor samenwerking met christelijke politici, die toch ook voor een verantwoordelijke samenleving zijn. Maar de tegenkrachten zijn sterk.

Eerst zelf

Het is de dominante cultuur van de sociaal-democratie die versterking van individuele verantwoordelijkheid ontmoedigt. Liberalen staan daar vrij onmachtig tegenover. Zowat elk voorstel om het overheidsoptreden terug te dringen, wordt als een aanslag op de beschaving afgeschilderd. Het is moeilijk om tegen die sentimenten in te gaan. De VVD heeft, met de confessionele partijen, dan ook meegewerkt aan de uitbouw van de verzorgingsstaat en verzwaarde als regeringspartij de afgelopen twee jaar de lasten voor de burger.

Een politicus die zegt dat de overheid problemen zal oplossen, komt in Nederland beter over dan een politicus die burgers aanraadt zelf eerst naar oplossingen te zoeken. Zolang deze beeldvorming blijft bestaan, maakt een liberaal appèl op eigen verantwoordelijkheid al snel een machteloze indruk.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.