Sebastien Valkenberg

Waarom discriminatiebestrijders zelf discrimineren

Door Sebastien Valkenberg - 27 februari 2015

‘Onbewust discrimineren’, bestaat dat? Sebastien Valkenberg over de zware beschuldigingen van discriminatiebestrijders: je bent altijd schuldig, nooit doe je het goed.

U bent een racist en een seksist. Dat u zich van geen kwaad bewust bent, is irrelevant. Luister maar naar Izaäk van Jaarsveld. ‘Nederland is een land dat onbewust nog steeds discrimineert,’ schreef hij onlangs in de Volkskrant. Hoe anders is te verklaren dat van de twintig kabinetsleden niemand een zwarte huidskleur heeft?
Er is een nieuwe generatie discriminatiebestrijders opgestaan. Soms heet het dat er sprake is van ‘institutionele’ discriminatie en weer een andere keer zou deze ‘structureel’ van aard zijn. Volkskrant-columniste Asha ten Broeke ontwaarde ‘onzichtbare muren’ tussen ‘ons soort mensen’ en ‘de ander’.
Oordelen komen vaak snel tot stand en ja, soms moeten we onze aanvankelijke mening herzien. Een kritische houding jegens jezelf is ongetwijfeld heilzaam. Maar wanneer gaat nuchtere zelfkritiek over in kwellend masochisme? Hier dreigt een tirannie van het berouw. Wie het verwijt van racisme weerspreekt, zit gewoon nog in de ontkenningsfase. Kortom: altijd schuldig, nooit doe je het goed.
Het verwijt van onbewuste discriminatie is zo venijnig omdat het haast onmogelijk is om je ertegen te verweren. Via die vage ­categorie van het onbewuste kan iemand je van alles in de schoenen schuiven. Daarbij is het verwijt betuttelend. De meeste mensen zouden niet van zichzelf zeggen dat ze discrimineren, maar gelukkig is er de firma discriminatiebestrijding om de onwetenden hierop te attenderen.

Forse aanklacht

Onlangs was socioloog Willem Schinkel te gast in het tv-programma Boeken. Daarin vertelde hij over het ‘structurele racisme’ dat woekert in Nederland. Dat is nogal een j’accuse. Zo’n forse aanklacht vergt stevige bewijzen. Helaas ontbreken die. Ter toelichting verwees Schinkel naar de schoonmakers op de Erasmus Universiteit Rotterdam, waar hij werkt. Die zijn allemaal zwart én vrouw.
Het is een euvel waaraan veel betogen tegen onbewuste discriminatie lijden. De auteurs menen dat het volstaat om te wijzen op verschillen tussen groepen. Die moeten wel het gevolg zijn van onbewuste discriminatie. Zo ontwaren feministen een glazen plafond dat vrouwen zou weren uit de bestuurskamers.
Dit is een te snelle gevolgtrekking. Het bezwaar ertegen wordt geformuleerd in de essaybundel Black Rednecks and White Liberals (2005) door Thomas Sowell, een sociale wetenschapper die veel heeft geschreven over rassenkwesties. Pas op met het beschrijven van prestaties in termen van ‘voordelen’ of ‘voorrechten’. Verschillen in uitkomsten veranderen automatisch in bewijzen dat de ene groep (zwarten, vrouwen, maar ook allochtonen) minder kansen heeft gehad dan de andere (blanken, mannen, autochtonen).
Maar aan verschillen kunnen tal van oorzaken ten grondslag liggen. Zo is er voor de samenstelling van het schoonmaakpersoneel aan de Erasmus Universiteit een veel prozaïscher verklaring. Het betreft hier doorgaans laagopgeleide immigranten die maar een paar woordjes Nederlands spreken. Dat zijn geen startkwalificaties voor een positie als universitair docent.

Vrouwelijke premier

ING wilde graag meer vrouwen in de bedrijfstop. Daartoe nam de bank expres meer vrouwen aan als management trainee. Het bleek dat veel van hen afzwaaiden als ze halverwege de dertig waren. De ING hield exitgesprekken. Als reden voor hun voortijdige vertrek gaven de vrouwen aan dat ze de offers niet wilden brengen die horen bij de zware weg naar de top.

Toch is het de vraag of dit soort getuigenissen indruk maken op de firma discriminatiebestrijding. Ze zouden juist aangeven hoe ernstig de situatie is. Vorig jaar constateerde Francisco van Jole, hoofdredacteur van Joop, opinieblog van de VARA, dat er nog nooit een vrouwelijke Nederlandse premier is geweest.

Ziehier het bewijs ‘dat er in Nederland ongelijkheid is omdat vrouwen onderdrukt worden. Onderdrukt? Ja, onderdrukking koppelen we automatisch aan wreedheid, aan gewelddadige repressie, maar dat hoeft helemaal niet zo te zijn. Vrouwen worden hier niet beteugeld in hun ambities, er wordt voor gezorgd dat ze helemaal geen ambities hebben, dat is veel effectiever’.
Het maakt dus niet uit hoe vrouwen reageren. Met elke reactie kan Van Jole uit de voeten. De Oostenrijkse wetenschapsfilosoof Karl Popper had hiermee wel raad geweten. Hij zei dat zinvolle uitspraken moeten kunnen worden weerlegd. ‘Het regent buiten’ valt in deze categorie.

De speurders naar onbewuste discriminatie daarentegen hebben zichzelf immuun gemaakt voor kritiek. Het maakt niet uit met welke feiten ze worden geconfronteerd. Die zijn altijd inpasbaar in hun theorie.

Feministische economie

Begrijpelijk is het succes van deze redenering wel. Een hele industrie dankt er haar broodwinning aan. Hoe ga je van onbewust naar bewust? Daar is bewustwording voor nodig en er zijn zat clubs die maar wat graag helpen bij dit proces.

Het zou kunnen dat de Universiteit van Amsterdam (UvA) er binnenkort aan moet geloven. De bestuurstop hangt een ‘gender awareness-training’ boven het hoofd omdat een vrouwelijke econoom is gepasseerd voor de functie van universitair docent.

De universiteit gaf aan dat haar onderzoek op het vlak van de feministische economie – wat is dat? – onvoldoende aansloot bij het functieprofiel, maar het Amsterdamse gerechtshof zag aanleiding om uit te zoeken of er discriminatie in het spel was. De uitkomst bepaalt of de UvA op gender-les moet.
Bewustwording is één van de instrumenten in de gereedschapskist van de diversiteitslobby. Een andere keer rechtvaardigt het hogere doel dat je een uitzonderingsbeleid voert. Tot voor kort stelde de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Mozaïekbeurzen ter beschikking. Hiermee konden talentvolle allochtone wetenschappers vier jaar lang promotie­onderzoek doen.

Om in aanmerking te komen, moesten ze dus aan twee voorwaarden voldoen: talentvol én allochtoon zijn. Nu worden hogescholen en universiteiten opgeroepen om allochtoon talent op te geven voor de ECHO-award. De winnaars krijgen een summer course aan de University of California, Los Angeles.

Schaamteloos

Nog schaamtelozer opereerde de Rijksuniversiteit Groningen toen ze onlangs vacatures plaatste voor dertig Rosalind Franklin Fellowships. Kandidaten die reageren, moeten gepromoveerd zijn, ervaring hebben met lesgeven, aantoonbare organisatorische eigenschappen bezitten. O ja, én vrouw zijn. ‘We are looking for female candidates who meet the following requirements,’ begint de vacaturetekst. Onthullend.

Discriminatiebestrijders blijken helemaal niet tegen discriminatie te zijn. Ze verwisselen gewoon de ene groep (allochtoon, vrouw) voor de andere (autochtoon, man). Onbewuste discriminatie moet worden uitgeroeid en wat krijgen we daarvoor terug? Juist, bewuste discriminatie.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.