Eric Vrijsen

Hoezo tweederangsverkiezingen? Uitslag 18 maart telt nog jaren

Door Eric Vrijsen - 11 maart 2015

De Statenverkiezingen zijn een uitgelezen kans voor de kiezer om zich uit te spreken. En de machtsvraag is wel degelijk aan de orde, want het resultaat van 18 maart zal tot ver na 2017 voelbaar zijn.

Doorslaggevend voor de Provinciale Statenverkiezingen van woensdag 18 maart is de opkomst. Gaan mensen massaal stemmen, dan profiteren partijen met een niet zo trouwe achterban, zoals PVV en SP.

Een lage opkomst valt voordelig uit voor het CDA en andere partijen met een loyale kiezersschare. Hun aanhangers komen toch wel opdagen.

Over de opkomst hoor je al bij voorbaat veel sombere geluiden. En inderdaad, er zullen minder mensen naar de stembureaus gaan dan bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012. Toch zitten Statenverkiezingen in de lift. In 1999 ging slechts 46 procent van de kiezers naar de stembus; in 2003 was dat 48 procent.

In 2007 viel het terug naar 46. De laatste keer, in 2011, was het boven de helft: 56 procent.

Toen had premier Mark Rutte (VVD) er een referendum over zijn kabinet van gemaakt. Daarmee mobiliseerde hij voor- en tegenstanders van de toenmalige gedoogcoalitie van VVD, CDA en PVV. Dit keer maakt Rutte zijn kabinet met de PvdA tot inzet van de verkiezingen.

Logica

De economie trekt ietsje aan; de premier propageert ‘koers houden’ en hoopt dat massa’s kiezers inzien dat ze daaraan via de Statenverkiezingen en de getrapt gekozen Eerste Kamer kunnen bijdragen.

Maar het economisch herstel komt vooral uit het buitenland. In de logica van Ruttes eigen VVD zou dat herstel zelfs eerder en krachtiger zijn opgetreden, als de lastenverzwaringen achterwege waren gebleven. Bovendien is de werkloosheid nog altijd bedroevend hoog, al groeit het aantal vacatures.

De Statenverkiezingen zijn een uitgelezen kans voor de kiezer om zich hierover uit te spreken. Ondanks de aantrekkende economie staan de regeringspartijen VVD en PvdA er in de peilingen beroerd voor. Rutte moet straks in de Eerste Kamer bij allerlei oppositiepartijen om steun bedelen.

Niet alleen bij D66, ChristenUnie en SGP zoals hij nu al doet, maar ook bij CDA en GroenLinks. Den Haag is een permanente kabinetsformatie geworden. Ontevreden VVD-aanhangers kunnen daardoor volgende week CDA stemmen.

Ideaal moment

Want als CDA-steun onontbeerlijk is voor Rutte, zal het CDA het kabinetsbeleid in de Haagse achterkamertjes naar rechts duwen. Twijfelende PvdA’ers kunnen juist terecht bij GroenLinks, want die partij trekt het beleid weer wat naar links.

Statenverkiezingen worden ‘tweederangsverkiezingen’ genoemd. Een ideaal moment voor kiezers om hun woede over het kabinetsbeleid af te reageren zonder dat het serieuze gevolgen heeft. Maar die term is dus niet terecht.

Bij de Statenverkiezingen is de machtsvraag wel degelijk aan de orde. Sterker, na de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 zal ook een volgend kabinet rekening moeten houden met de getalsverhoudingen in de Eerste Kamer zoals die volgende week ontstaan.

Ongetwijfeld leidt dit weer tot geweeklaag over de macht van de Eerste Kamer die het ‘primaat’ van de Tweede Kamer dreigt over te nemen. Voorspelbare kritiek. Iedereen voelt aan dat de senaat altijd veel woorden besteedt aan ‘kwaliteit van de wetgeving’, maar dat uiteindelijk partijpolitieke smaakverschillen de uitslag van de stemmingen bepalen.

Terug in het hok

Er is overigens een manier om de Eerste Kamer min of meer ‘terug in het hok’ te krijgen: herstel van de verkiezingsprocedure zoals die tot 1983 gold. Ook toen werden om de vier jaar provinciale verkiezingen gehouden, maar de zittingsduur van de senatoren was zes jaar.

Elke drie jaar mocht de helft van de provincies de helft van de senatoren kiezen. Zo werd de Eerste Kamer telkens voor de helft ververst.

Een ideale manier om rust en continuïteit te brengen in politiek hectische tijden. Het mandaat van de kiezers was minder heetgebakerd dan nu het geval is.

Maar hoeveel er ook over de Eerste Kamer wordt gedelibereerd, een terugkeer naar dat oude systeem zit er niet in. Zeker niet als de opkomst woensdag hoog uitvalt.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.