Gerry van der List

De vele zegeningen van een prachtige politieke stroming

Door Gerry van der List - 03 april 2015

Het liberaal project is een eindeloze zoektocht naar orde te midden van eindeloze conflicten.

In een paar artikelen naar aanleiding van zijn benoeming tot minister van Veiligheid en Justitie kwam het ter sprake: Ard van der Steur beschouwt zichzelf als een klassieke liberaal. Dit stemde hoopvol.

Zou het kunnen zijn dat de tijden van Frits Bolkestein herleven? Horen we straks de nieuwe VVD-bewindsman bij het verdedigen van een wetsvoorstel misschien met instemming citeren uit Law, Legislation and Liberty van de grote liberale denker Friedrich Hayek?

De kans is bij nader inzien klein. Het klassieke liberalisme van Van der Steur blijkt vooral tot uiting te komen in een voorkeur voor lekker eten en drinken en nette pakken. Het is de bourgondische levensstijl van de kasteelheer die zo min mogelijk last wil hebben van overheidsregels wanneer hij er met zijn geweer op uittrekt om dieren dood te schieten.

Schade

Dit is toch wel jammer. Zoals Bolkestein heeft betoogd, moet een politicus niet worden beoordeeld op zijn eruditie.

Intellectuelen hebben met hun boekenwijsheid zelfs vrij veel schade aangericht in de politiek. Maar het zou een verademing zijn als een VVD-politicus weer eens zou laten merken dat hij inspiratie put uit de wijze gedachten van al die grote liberalen voor hem. Gedachten die uitgebreid aan bod komen in een nieuw boek, Liberalisme (De Bezige Bij) van Edmund Fawcett.

Fawcett is een Britse politieke journalist die jarenlang anoniem stukken schreef voor The Economist. Hij is er nu eens goed voor gaan zitten om zijn licht te laten schijnen over de geschiedenis van het gedachtegoed dat het weekblad al sinds de oprichting in 1843 inspireert.

Op het ruim 500 pagina’s tellende boek valt zeker een en ander aan te merken. De auteur maakt wel erg wilde sprongen van het ene naar het andere land en tijdperk, verschaft soms informatie waarvan de relevantie beperkt lijkt en ziet de zaken zo breed dat zelfs Jean-Paul Sartre, een Franse bewonderaar van de Sovjet-Unie, tot het liberale kamp wordt gerekend.

Geen heilige schrift

Maar Fawcett geeft ook een boeiend beeld van wat hij een ‘geslaagde god’ noemt. Een vrij neurotische godheid, zegt hij, die steeds piekert over de vraag of hij werkelijk succes heeft, waaraan dat te danken is en hoelang het zal duren. Een godheid die twijfelt en tegenspraak duldt. De naam van die god is liberalisme.

Deze beweging heeft geen heilige schrift en dogma’s. Wel heeft ze een aantal duidelijke kenmerken: wantrouwen tegen macht, erkenning van onontkoombare conflicten, geloof in menselijke vooruitgang en respect voor alle mensen, ongeacht hun opvattingen en achtergrond. Het gaat de liberalen om het combineren van orde en vrijheid, in het besef dat een geheel harmonieuze samenleving een utopie is.

De liberale geschiedenis kent zwarte bladzijden. Liberalen hebben zich bezondigd aan imperialistische praktijken en hebben, uit angst voor de massa, wel erg lang geopponeerd tegen uitbreiding van het kiesrecht.

‘Eind van de geschiedenis’

Maar het is mooi om te lezen over vooraanstaande denkers als Adam Smith, Benjamin Constant, John Stuart Mill, Karl Popper en Isaiah Berlin, die, vaak tegen de stroom in, originele en verstandige ideeën verkondigden.

De liberale stroming heeft veel bereikt. De vrije markt, scheiding der machten, representatieve democratie, vrijheid van meningsuiting: al deze zegeningen zijn aan haar te danken. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, die als norm geldt voor de wereldgemeenschap, is een liberaal programma.

Na de ineenstorting van het communisme werd zelfs al gesproken over ‘het eind van de geschiedenis’ vanwege het ontbreken van serieuze bedreigingen voor de liberale democratie als nastrevenswaardig ideaal.

Cadeau

Dit was te vroeg gejuicht. Elke keer staan nieuwe vijanden op, van Russische autocraten tot islamitische fundamentalisten. En elke keer is er de twijfel of het liberalisme de morele veerkracht bezit om weerstand te bieden. Het liberaal project, zegt Fawcett, blijft een zoektocht naar orde te midden van eindeloze conflicten en onophoudelijke veranderingen.

Waarbij er geen echte aanleiding is te vrezen dat de meest recente conflicten en veranderingen nu niet het hoofd kunnen worden geboden.

Liberalisme is een mooi cadeau voor Ard van der Steur. Dan kan hij – onder het genot van een goed glas wijn uiteraard – lezen over het ware klassieke liberalisme en trots constateren dat hij deel uitmaakt van een prachtige politieke stroming die de wereld een stuk leefbaarder heeft gemaakt.

Elsevier nummer 15, 11 april 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.