Arend Jan Boekestijn

Het hardnekkige geheven vingertje van Nederlandse politici

Door Arend Jan Boekestijn - 02 april 2015

In de Nederlandse buitenlandpolitieke traditie nemen mensenrechten en democratie een prominente plaats in. Onze politici zijn dol op mensenrechten, want die zijn electoraal interessant.

Liberalen houden niet van bloedige revoluties. Voor liberalen vertegenwoordigt de staatsmacht niet de heerschappij van mensen, omdat die opvatting kan worden misbruikt om bloedige revolutionaire omwentelingen te rechtvaardigen.

De staatsmacht is in hun ogen eerder een heerschappij van instituties die een geleidelijke ontwikkeling garandeert. Liberalen met historisch besef realiseren zich ook dat je zulke instituties niet kunt exporteren naar landen met een heel andere historische ontwikkeling.

Chaos

VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra hield onlangs een pleidooi voor een realistisch buitenlandbeleid.

Hij wijst erop dat het Westen weinig spectaculaire resultaten heeft geboekt met het exporteren van democratie. In Irak, Afghanistan en Libië is er van democratie immers niet veel terechtgekomen.

De mislukte Arabische Lente bewijst nog maar eens dat het afzetten van dictators door volksopstanden meestal eindigt in een chaos die vaak alleen door een nieuwe dictator is te bedwingen.

Pogingen tot democratisering kunnen dus gemakkelijk leiden tot instabiliteit en vluchtelingenstromen. Het Westen kan beter in gesprek gaan met dictatoriale regimes en proberen stapje voor stapje de situatie te verbeteren voor de bevolking.

Pavlovgehalte

In de Nederlandse buitenlandpolitieke traditie nemen mensenrechten en democratie een prominente plaats in. De reacties van de andere politieke partijen hadden dan ook een hoog pavlovgehalte.

Bram van Ojik van GroenLinks twitterde: ‘VVD zet vlak na asielrecht nu ook de mensenrechten bij de vuilnis’. Alsof Zijlstra had beweerd compleet afscheid te nemen van het mensenrechtenbeleid.
Harry van Bommel (SP) maakte het nog bonter op Twitter: ‘VVD draait klok terug: eigen belang leidend bij buitenland beleid. Dat was ook het beleid in de koloniale tijd van ons land. VOC mentaliteit!’

Kennelijk meent de SP dat ons buitenland­beleid elk belang mag dienen behalve het nationaal belang.

Saddam Hussein

De PvdA distantieerde zich ook van Zijlstra. Volgens partijleider Diederik Samsom heeft het steunen van dictators in het Midden-Oosten het terrorisme juist vleugels gegeven. Een interessante opvatting.

Als de PvdA dit standpunt werkelijk huldigt, dan rijst de vraag waarom de PvdA Saddam Hussein in Irak zo graag wilde laten zitten en de partij niet pleit voor regimewisseling in Syrië. Als we de PvdA-logica serieus nemen, dan wil deze partij terrorisme in het Midden-Oosten kennelijk bevorderen.

De voormalige NRC-columnist J.L. Heldring voerde een eenzame strijd om het debat over mensenrechtenbeleid op een hoger niveau te tillen. Hij werd het nooit moe om uit te leggen dat het kleine Nederland de machtspositie mist om andere landen succesvol de les te lezen.

Hij wees er ook op dat de politiek van het geheven vingertje mede door ons koloniale verleden weinig indruk maakt. Hij waarschuwde ook keer op keer dat democratie niet kan worden geëxporteerd naar landen die daarmee in hun geschiedenis nooit ervaring hebben opgedaan.

Uitgevonden

Dat waren allemaal wijze waarschuwingen, maar Heldring heeft nooit de illusie gekoesterd dat hij erin zou slagen om de populariteit van het mensenrechtenbeleid in Nederland te verminderen.

Hij wist dat Nederland het volkenrecht zo ongeveer heeft uitgevonden en die traditie nooit heeft losgelaten. Volkenrechtgeleerden zijn beroepsmatig meer geïnteresseerd in recht dan in macht.

Dat het mensenrechtenbeleid vaak niet het gewenste effect sorteert, wordt in deze kringen maar al te vaak onder het tapijt geveegd.

Ook Nederlandse politici zijn dol op mensenrechten. Het is een prachtig onderwerp om de aandacht te vestigen op de eigen rechtschapenheid. Moraal is in Nederland altijd electoraal interessant. Om deze reden heeft bijvoorbeeld de oud-minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen bewust de waarschuwingen van Heldring in de wind geslagen en mensenrechten als uitgangspunt gekozen voor zijn buitenlandbeleid.

Megafoon

Het trieste van dit alles is dat het allemaal niet zo had hoeven zijn. Het was immers PvdA-minister Max van der Stoel die bewees dat je mensenrechten veel beter via geheime diplomatie kunt bevorderen dan via de megafoon.

De teleurstellende reacties van de Nederlandse politieke partijen op het artikel van Zijlstra bewijzen dat niet alleen de wijze lessen van Heldring, maar ook die van Van der Stoel zijn vergeten. Gelukkig geldt dit niet voor Halbe Zijlstra.

Elsevier nummer 15, 11 april 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.