Gertjan van Schoonhoven

Oorlogsvergelijkingen zijn aan de orde van de dag: hoe erg is dat?

Door Gertjan van Schoonhoven - 29 april 2015

Je kunt van alles over de oorlog beweren, maar niet dat die ‘verdwenen’ is. Iedereen kan hem erbij slepen om te onderstrepen dat-ie iets verschrikkelijk vindt. Een onsje minder oorlog in het debat zou geen slecht idee zijn.

Het is met al het overvloedige herdenken van nu moeilijk voor te stellen, maar een jaar of tien na de bevrijding leek de Tweede Wereldoorlog te zijn ‘verdwenen’.

Dat althans was de bittere klacht in het gedicht Vrede van de in 2014 op 98-jarige leeftijd overleden Leo Vroman. Vrede dateert van midden jaren vijftig, de laatste strofe bleek onsterfelijk. ‘Kom vanavond met verhalen / hoe de oorlog is verdwenen, / en herhaal ze honderd malen: / alle malen zal ik wenen.’

Bittere zinnen

Het zijn bittere zinnen die het hadden verdiend om in het Nationaal Monument op de Dam te worden gebeiteld, in plaats van die onverdraaglijke orakeltaal van Adriaan Ro­land Holst. Maar zestig jaar na hun conceptie mag je toch wel vaststellen dat Vromans regels weliswaar nog steeds ontroeren, maar dat ze toch niet zo heel erg profetisch zijn gebleken. Want hoezo is de oorlog ‘verdwenen’?

Het was vast waar in de tijd dat Vroman het gedicht schreef – midden jaren vijftig; oorlogsmoe, iedereen had wel wat anders aan het hoofd. Maar nu?

Soldaat van Oranje

De Nationale Herdenking op de Dam op 4 mei is uitgegroeid tot misschien wel het heiligste nationale moment van het jaar; wee degene die het verstoort. De avond aan avond uit­ver­koch­te musical Soldaat van Oranje is bezig aan zijn vijfde jaar.

Aan het einde van 2015 zal de voorstelling langer hebben geduurd dan de oorlog zelf. Anne draait alweer een jaar en het Anne Frank Huis in Amsterdam trekt bijna een miljoen bezoekers per jaar.

Goed-fout-discussies worden beslecht met een vocabulaire dat zijn wortels heeft in de oorlog.

Dat Geert Wilders (inter)nationaal wordt verketterd wegens zijn ‘minder, minder Marokkanen’-uitspraak heeft alles te maken met het feit dat ‘minder, minder’ mensen herinneringen oproept aan de tijd dat een regime de daad bij het woord voegde en die mensen op transport stelde naar de vernietigingskampen.

Oorlogshyperbolen

Je krijgt zelfs de indruk dat de oorlog soms nog het enige functionerende morele kompas van de Nederlandse samenleving is. Nieuwe partijen op rechts geven zichzelf namen (Partij voor de Vrijheid, Voor Nederland) die onmiskenbaar herinneringen oproepen aan de tijd dat die ‘vrijheid’  en dat ‘Nederland’ werden onderdrukt.

De Grieks-Duitse oorlog over de euro wordt in oorlogs­hyperbolen gevoerd en welke verhitte discussie in de (socia­le) media eigenlijk niet?

De Amerikaan Mike Godwin introduceerde er zelfs een wet voor: ‘Naarmate onlinediscussies langer worden, nadert de waarschijnlijkheid van een vergelijking met de nazi’s of Hitler.’

Zigeunermeisje

Dagblad De Limburger was vorige week niet meer dan de zoveelste hyper­bolenfabrikant in de rij, toen het de vergelijking maakte tussen de gruwelijkheden op de Middellandse Zee en die van de Holocaust door de foto van een verdronken meisje te plaatsen naast het iconische beeld van een op transport gesteld zigeunermeisje.

Zelfs kranten zijn blijkbaar in de greep van een krachtige, simplistische beeldcultuur: twee totaal verschillende gruwelverhalen gereduceerd tot twee foto’s die ‘op elkaar lijken’ en dus wel vergelijkbaar zullen zijn.

De Limburger is erom verketterd, maar dat is hypocriet. Mank gaande oorlogsvergelijkingen zijn aan de orde van de dag om discussies overzichtelijk te houden of om een ‘statement te maken’.

Kneedbaar

Dus nee, je kunt van alles over de oorlog beweren, maar niet dat die ‘verdwenen’ is. Wel is de oorlog – met al z’n unieke horror – steeds verder weg en dus kneedbaarder. Iedereen kan hem erbij slepen om te onderstrepen dat-ie iets verschrikkelijk vindt.

De oorlog is de nieuwe Middeleeuwen aan het worden, met z’n ‘toestanden’ die niemand precies kent, maar die retorisch indruk maken. Een onsje minder oorlog in het debat zou geen slecht idee zijn.

Zometeen blijkt de echte oorlog onder al die naoorlogse oorlogsretoriek inderdaad alsnog, zomaar, ‘verdwenen’.

Elsevier nummer 18, 2 mei 2015

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.