Afshin Ellian Afshin Ellian

AIVD moet niet langer dienen als butler van visieloos kabinet

Door Afshin Ellian - 25 mei 2015

Leidinggevenden bij de AIVD voeren gedwee de orders uit van het kabinet. Waarom komen zij niet wat meer in opstand tegen het gebrek aan visie op de veiligheidsdiensten in Den Haag?

AIVD en Defensie zijn, politiek gezien, twee weerloze staatsorganisaties. Alle andere ambtelijke organisaties beschikken over goede politieke contacten en lobbygroepen.

Maar de AIVD en Defensie hebben een soort butlersgedrag in hun DNA. Natuurlijk is Nederland geen bananenrepubliek en daarom moeten juist deze twee organisaties de politieke besluiten nauwgezet uitvoeren. Maar tussen nauwgezet uitvoering geven aan politieke besluiten en het promoten van de onmisbare eigenpositie ligt nog een wereld te winnen voor de AIVD en Defensie.

Terrorisme

Al in 2009 vroeg ik me af of de aandacht voor het terrorisme is verslapt. Deze gedachte werd toen gedeeld door een aantal collega’s. Het zijn collega-hoogleraren met wie ik vaak op het gebied van veiligheid en terrorisme academische activiteiten heb verricht. Ondanks alle waarschuwingen over terrorisme kozen de politici in 2012 voor rigoureuze bezuinigingen op de AIVD en ook op Defensie. De VVD nam, tot de verbazing van allen, de voortrekkersrol bij deze bezuinigoperatie.

De AIVD is geen dure of te grote organisatie. Het ging om een paar honderd AIVD’ers en een begroting van ruim 200 miljoen euro per jaar. Maar de PvdA had bij de vorming van deze regering de bezuinigingen op de veiligheidsdiensten als eis gesteld. De liberalen gingen mee. Daarna werd ook nog een onervaren persoon met de veiligheidsvraagstukken belast als de minister voor de AIVD. Intern nam de bezorgdheid toe.

Zorgen

Indertijd werd ik aangesproken door sommige medewerkers van de dienst, dus niet de hoogste leidinggevenden. Deze medewerkers maakten zich zorgen en ze legden mij uit dat deze bezuiniging onvermijdelijk tot de beperking van de slagkracht van de AIVD zal leiden. Daarnaast maakten ze zich zorgen om de medewerkers die later ontslagen zouden worden. Een AIVD-medewerker kan niet zomaar op straat worden gezet. Deze mensen moeten op een veilige en gecontroleerde wijze naar een nieuwe baan worden begeleid.

Het is bizar: terwijl de gewone medewerkers probeerden de omgeving in beweging te brengen om de bezuinigingen te verzachten, waren de hoogste leidinggevenden van de organisatie bezig met de uitvoering van de regeringsplannen.

Die gesprekken heb ik serieus genomen en ik heb de VVD daarop aangesproken. Daarbij heb ik uitgelegd hoe desastreus en gevaarlijk deze bezuiniging is. Er gebeurde niks, omdat minister Ronald Plasterk (PvdA, Binnenlandse Zaken) doodleuk in de Kamer verklaarde dat de bezuinigingen geen effect zouden hebben op de slagkracht van de AIVD. Toen in 2014 MH17 werd neergehaald en aan de lopende band onschuldige mensen werden onthoofd in Syrië, drong het tot de PvdA en de VVD door dat de regering de veiligheidsdiensten hard nodig heeft.

Gevolgen

Het kwaad was geschied. Een derde van het budget van de AIVD werd wegbezuinigd. Deze regering heeft de wendbaarheid van de AIVD ernstig aangetast aldus de Algemene Rekenkamer: ‘De bezuinigingen op de AIVD zijn nooit goed onderbouwd en hebben ondertussen wel diepe sporen nagelaten. De gevolgen van de besparing van 68 miljoen euro zullen nog jaren voelbaar zijn.’

Aanvankelijk zei de regering dat er vooral op ondersteunend personeel en ICT zou worden bespaard. Dat is grote onzin. En dat wist iedereen die het wilde weten ook in 2012. De Rekenkamer komt daarom tot de constatering dat de uitstroom van operationeel personeel vorig jaar dubbel zo groot als in 2012 was. Een geboren AIVD’er bestaat er niet. Ze worden opgeleid en gemaakt tot wat ze zijn. En dat kost tijd en geld.

Visie

Uit angst voor terreuraanslagen worden de AIVD-bezuinigingen ongedaan gemaakt. Moeten we daar blij mee zijn? Nee, omdat ook hieraan geen visie ten grondslag ligt. Door angst maar niet vanwege een diepgaand analysee over de komende decennia wordt nu de AIVD gesteund: er ontbreekt een coherente visie over de veiligheidsdiensten.

In een normale democratie zou deze conclusie tot het ontslag van een minister moeten leiden. Maar hier gebeurt niks. In Nederland kunnen politici vooral bij de periodieke verkiezingen ter verantwoording worden geroepen. En dat gaat gelukkig gebeuren. En wat moet gebeuren met de hoogste leidinggevenden? Dat is een heel interessante vraag!

Leidinggevenden

De hoogste leidinggevenden van de AIVD waren niet in staat om een geloofwaardige risicoanalyse te maken over het effect van de bezuinigingen op hun eigen organisatie. Dat is ironisch: ze kunnen over van alles en nog wat, behalve over hun eigen organisatie, een risico- en dreigingsanalyse maken! Had dat te maken met het feit dat ook zij de ernst en de omvang van het islamitische terrorisme niet op een adequate wijze konden analyseren en inschatten? Daarnaast rijst de vraag waarom niemand uit de hoogste kringen van de AIVD, zijn eigen positie wilde opofferen door publiekelijk zijn ongenoegen te uiten over de voorgenomen bezuinigingen en hun effect op de AIVD.

Men dient zijn land niet alleen maar door de democratisch gekozen politici te volgen. Ook moeten de topambtenaren bereid zijn om in een uitzonderlijke dreigende situatie, de ernst en de omvang daarvan te communiceren aan het parlement en dus het Nederlandse volk. De veiligheidsdiensten moeten het butlersgedrag afleren.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.