Bram Boxhoorn

Oekraïne als grensgeval in Europa

Door Bram Boxhoorn - 22 februari 2019

Oekraïne is in veel opzichten een grensgeval in de Europese geschiedenis, schrijft Bram Boxhoorn.

De historicus Dominic Lieven beweert dat – in tegenstelling tot de Angelsaksische interpretatie, de Eerste Wereldoorlog om het lot van Oekraïne draaide: wie Oekraïne beheerste, beheerste Midden-Europa, zo stelt hij. De Eerste Wereldoorlog was aanvankelijk dan ook begonnen als een strijd tussen de Duitse mogendheden en Rusland om oostelijk Midden-Europa.

Het is verleidelijk historische parallellen door te trekken, juist nu er weer sprake is van nieuwe sancties tegen Rusland door de Europese Unie. Deze werden tegen Rusland ingesteld na de bloedig verlopen ‘Maidanrevolutie’ (winter 2013/14), toen het land Oekraïens grondgebied bezette (het Krim-schiereiland) en een pro-Russische, separatistische beweging in het oostelijk deel van Oekraïne steunde die zich wil afscheiden van de hoofdstad.

Bram Boxhoorn

Bram Boxhoorn is historicus en directeur van de Atlantische Commissie. Hij is tevens gastdocent bij Webster University, Leiden. Boxhoorn schrijft wekelijks een blog voor Elsevier Weekblad over buitenlandse politieke kwesties.

Oekraïne strategisch interessant maar economisch niet

Tijden zijn echter veranderd, zo zegt ook Lieven, en dus houden de parallellen met de Eerste Wereldoorlog geen stand: weliswaar is Oekraïne strategisch belangrijk voor Rusland, maar economisch zou het land meer een blok aan het been zijn dan een economisch wingewest. Het Europese geopolitieke centrum ligt bovendien inmiddels ver ten westen van Oekraïne, eerder in Berlijn dan in Kiev.

Juist Berlijn speelt dus – naast Moskou – een belangrijke rol in de toekomst van Oekraïne. Alleen Berlijn is, met steun vanuit de Europese Unie, in staat Rusland tot enige beweging te dwingen. Tegelijk ondermijnt Berlijn echter de eigen positie door ongestoord economische deals met Rusland te sluiten, respectievelijk toe te staan.

Lees ook: Poetin moet prijs betalen voor felheid tegen Oekraïne

Onenigheid over North Stream 2

Tijdens de Veiligheidsconferentie in München vorige week liep de onenigheid tussen Angela Merkel en de Amerikaanse vicepresident Mike Pence hoog op over de Russisch-Duitse gaspijpleiding Nord Stream 2. De Verenigde Staten zijn er fel tegen gekant, omdat het de afhankelijkheid van Russische energielevering vergroot. Merkel ziet Nord Stream als een louter commercieel project.

Medestanders van haar wijzen er tevens op dat de Amerikaanse motieven niet alleen strategisch, maar ook commercieel van aard zijn: de Verenigde Staten willen graag meer Amerikaans vloeibaar gas aan Europa slijten. Daarnaast wijzen Merkels medestanders erop dat Rusland zichzelf met deze pijpleiding afhankelijk maakt van West-Europese inkomsten. Op deze manier ontstaat een situatie van wederzijdse interdependentie en dat is goed voor de regionale stabiliteit.

Merkwaardige argumenten

Merkels argument is echter op zijn minst merkwaardig: alsof particuliere bedrijven zonder overheidsvergunningen een pijpleiding van de Russische naar de Duitse kust kunnen aanleggen. Niet ten onrechte noemen sommige experts dit een staaltje van Duitse Realpolitik. De Baltische landen en Oekraïne lopen door Nord Stream 2 bovendien inkomsten mis van heffingen op doorvoer van Russisch gas. Om maar te zwijgen van de opportunistische rol van voormalig bondskanselier Gerhard Schröder, die een hoge positie bij een Russisch energieconsortium bekleedt. Hij staat op een Oekraïense lijst van ‘staatsvijanden’ sinds hij – niet als enige in Duitsland – begrip had getoond voor de Russische inlijving van de Krim.

Naast Duitsland bevindt ook Rusland zich door eigen manoeuvres in een lastig parket. Militair geweld door Rusland is geen succesfactor gebleken, al is de door Rusland geforceerde deling van Oekraïne – en eerder in 2008 van Georgië – wel effectief: lidmaatschap van deze landen van de NAVO en de Europese Unie staat op een zeer laag pitje. Het wordt in Brussel niet hardop gezegd, maar niemand heeft zin een land binnen NAVO of Europese Unie te halen dat een territoriaal geschil met Rusland heeft. Dat is spelen met vuur. Voorlopig trekt Rusland dus nog aan het langste eind, maar de vraag is voor hoe lang en tegen welke prijs.

Rusland zal op termijn concessies moeten doen

Rusland biedt in de kern geen serieus economisch alternatief voor het (westerse) model van markteconomie en democratie. ‘Broederschap’ of een (andere) etnische verwantschapsrelatie is de kurk waarop de Russische Europapolitiek drijft. Rusland rest slechts, zoals de meeste voormalige Europese grote mogendheden, de illusie van kracht en grandeur, zoals politiek analist Lilia Sjevtsova (Raam op Rusland) betoogt. Het land ontkomt er niet aan op termijn concessies te doen.

De Oekraïense toekomst is uiteraard niet uitsluitend afhankelijk van zijn twee invloedrijkste Europese buurlanden, Duitsland en Rusland. De Oekraïners hebben het soevereine recht zelf te beslissen tot welke internationale organisaties ze willen toetreden, of dat de buren nu wel of niet bevalt. Vooralsnog lijdt het land onder chronische instabiliteit en corruptie tot in de hoogste rangen. Op voorhand geen ingrediënten die lidmaatschap van NAVO of Europese Unie bevorderen.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.