Bolkestein heeft het debat in Nederland diepgaand beïnvloed

02 juli 2013

Frits Bolkestein weet te inspireren, te verleiden én te overtuigen. Het zijn drie kerneigenschappen van een effectieve leermeester. Bolkestein heeft grote invloed gehad op het publieke debat in Nederland.

Op 5 juni 2010 publiceerde het Franse dagblad Le Monde een interessante bijdrage over het fenomeen Maître à penser (in het Nederlands ‘leermeester’). Daarin werd gesteld dat Jean-Paul Sartre gelijk had toen hij opmerkte dat er geen grote leermeesters meer zijn.

De oorzaak hiervan, zo analyseerde Le Monde, lag aan het feit dat de maatschappelijke tolerantie voor hun ‘eigenheid’ sterk is afgenomen. Voorts zou de leermeester hebben plaatsgemaakt voor de verteller die andermans ideeën weet samen te vatten en van een commentaar kan voorzien.

Wijsheid

Kortom, we leven in een tijd waarin ideeën worden gereproduceerd in plaats van uitgevonden.

Het intrigerende verschijnsel ‘leermeester’ is even oud als onze beschaving. Homerus’ Odysseia staat symbool van hetgeen dit fenomeen behelst: de wijze waarop ouderdom in combinatie met wijsheid en persoonlijke aandacht jonge en onervaren mensen grondig kan vormen.

Behalve in de klassieke literatuur heeft ook de wetenschap veel aandacht geschonken aan dit verschijnsel, vooral binnen het domein van de pedagogie. Zo ontdekte de Engelse academicus Andy Roberts dat de ‘leermeester’ zijn intrede in de moderne literatuur weer deed met de Franse schrijver Francois Fénelon.

Denkfakkel

Hij was de eerste sinds Homerus die in een van zijn grote werken Les Aventures de Télémaque (1699) de rol van de mentor centraal stelde. Een mentor is volgens Roberts een ervaren en geleerde persoon die een onderwijzende en ondersteunende rol op zich neemt door een minder ervaren en geleerde persoon aan te sturen in diens persoonlijke ontwikkeling.

Zelf heb ik altijd gemeend het fenomeen ‘leermeester’ te kunnen opvatten als het proces waarin de leerling de denkfakkel van zijn meester overneemt en verder uitbouwt.

Die laatste is doorgaans gezegend met bijzondere kwaliteiten en inspirerende vaardigheden en heeft in een dergelijk overdrachtsproces twee zaken voor ogen: de continuïteit van zijn eigen denkschool en de persoonlijke ontwikkeling van zijn leerling.

Eigen inzicht

Dit maakt dat een meester-leerlingrelatie niet kan gedijen zonder reciprociteit. Het onbeschreven blad dat de leerling meestal is, brengt de meester ertoe naar eigen inzicht daarop te tekenen, terwijl de leerling uit de nodige ervaring, kennis en wijsheid kan putten.

Voor dit punt heb ik vorige week aandacht gevraagd in mijn openingstoespraak op het (besloten) colloquium ter gelegenheid van de viering van de tachtigste verjaardag van mijn leermeester, Frits Bolkestein. De mens, de politicus en de denker vormden de drie onderdelen van mijn toespraak.

Vooral de eerste belichaamt de meester-leerlingverhouding die ik aan den lijve heb ondervonden. Bolkestein weet te inspireren, te verleiden én te overtuigen. Drie kerneigenschappen van een effectieve leermeester.

Evenwicht

Ruim voor het colloquium had de jarige me in mijn oren geknoopt: ‘Pas op, ik wil geen hagiografie.’ Typisch Frits Bolkestein, die uit gefundeerde tegenspraak energie haalt en allergisch is voor heiligverklaringen.

Dit uitgangspunt legde het fundament voor de opzet van het programma en de keuze van de sprekers. Er moest debat komen tussen voor- en tegenstanders. Er moest worden gesproken en tegengesproken. Er moest evenwicht zijn, iets wat Bolkestein al zijn hele leven nastreeft.

Debat

Dat is ook gelukt. Het werd een gevarieerde avond die iedereen lang zal bijblijven. Arendo Joustra, hoofdredacteur van Elsevier, genoot er dusdanig van dat hij aanbood alle bijdrages te bundelen en in boekvorm uit te geven.

Het zal naar alle waarschijnlijkheid de titel krijgen: ‘Ideeën en werkelijkheid: over immigratie, de Europese Unie en ontwikkelingssamenwerking’.

Het was een viering in stijl voor een bijzondere man die in zijn kwaliteiten en talenten on-Nederlands is, een vormende invloed heeft op zijn omgeving en het publieke debat in Nederland diepgaand heeft beïnvloed.

Ingelogde abonnees van Elsevier Weekblad kunnen reageren.