Kansen in energie, chemie en digitaal

De provincie Groningen kleurt gestaag groen. Omdat het noorden van het land koploper wil zijn in de energietransitie, krijgen chemische bedrijven volop de ruimte om te experimenteren met kansrijke technologieën. In deze proeftuin bloeien de eerste planten al op. Een verkenning van de innovaties.

In het uiterste puntje van Noord-Nederland, langs de rivier de Eems, ligt chemiecluster Delfzijl. Op het bedrijventerrein staan tanks, opslagreservoirs en is een ingewikkeld knoopwerk aan pijpleidingen ontstaan. De basischemie is het grootst, met producten als industriële gassen, kunstmest en kunststoffen. Daarnaast worden ook landbouwchemicaliën, verf, lijmen, reinigingsmiddelen en cosmetica geproduceerd. Nog altijd draait het gros van de installaties op fossiele grondstoffen – met grote hoeveelheden CO2-uitstoot als onwenselijk gevolg. Maar er is een omslag gaande. Sinds enkele jaren profileren de chemieclusters in Delfzijl en Emmen zich als Chemport Europe. Het samenwerkingsverband wil de noordelijke chemiesector vergroenen door over te stappen op biomassa. Natuurlijk restafval moet de toekomstige grondstof voor chemie worden.

Pilot Photanol

ENORME AMBITIE

Groningen is de uitgelezen plek voor een bloeiende bio-economie. ‘De industrie heeft een groot achterland waar aardappelen, graan en suikerbieten worden verbouwd. Daarmee is de aanvoer van landbouwafval als biomassa makkelijk’, zegt Bineke Posthumus (34). Ze is programmamanager Groene Chemie en Energie van de Economic Board Groningen (EBG) dat de werkgelegenheid in het aardbevingsgebied stimuleert. ‘Daarnaast is er een sterke energiesector en beschikken we met de Rijksuniversiteit en de Hanzehogeschool over gerenommeerde kennisinstellingen die onderzoek doen naar duurzame technologie.’

De kracht van Chemport Europe zit volgens Posthumus in de triple helix – lokale overheden, bedrijfsleven en kennisinstituten zetten zich samen in om kennis en innovatie te vergroten. ‘Er is een enorme gedrevenheid om de sector te vergroenen.’

EAZ Wind

PROEFFABRIEKEN

Sinds dit jaar bestaat Chemport Industry Campus, een testgebied, waar de nieuwe toekomst van Groningen een kans krijgt. ‘Technologieën die zich op kleine schaal bewezen hebben, kunnen hier worden uitgeprobeerd in proeffabrieken’, vertelt EBG-manager Posthumus, die kwartiermaker is van de Campus. ‘In een volgende fase kan het proces worden opgeschaald naar een commerciële fabriek.’ Samen met de provincie faciliteert EBG bedrijven met subsidies en durfkapitaal, zoals de Regionale Investeringssteun Groningen (RIG) en het GROEIfonds. ‘De Campus is uniek’, zegt Posthumus. ‘Innovatie vindt niet geïsoleerd plaats op de Research & Development-afdeling van een groot bedrijf. Ondernemers werken samen en schuiven hun individuele belang opzij.’

Het eerste bedrijf dat op het terrein neerstreek was chemisch technologiebedrijf Avantium. In een oude brandweerkazerne verrezen imposante installaties, waarin houtsnippers worden omgezet in suikers en lignine, ofwel houtstof. ‘Suikers zijn een belangrijke grondstof voor de chemische industrie’, zegt Ed de Jong (56), vice-president development bij Avantium. ‘Alle materialen die uit olie worden gemaakt, kun je ook uit suikers produceren. Met deze techniek krijgt de chemische industrie er een belangrijke biomassastroom bij.’ Avantium bewees eerder plastic flessen op basis van grondstoffen uit suikerplanten te kunnen maken. De toekomstige fabriek voor grootschalige productie van deze ‘suikerfles’ komt in Antwerpen.

Teijin Aramid (Twaron garen)

Voor de proeffabriek in Delfzijl trok Avantium twintig hoogopgeleide mensen uit de regio aan. Het in Amsterdam gevestigde bedrijf koos voor Delfzijl vanwege de daar aanwezige zakenpartners. Zo voert Staatsbosbeheer houtresten aan uit de Groningse en Drentse bossen.

Buurman AkzoNobel levert zoutzuur en is tegelijkertijd een mogelijke afnemer van de uit houtsnippers gewonnen suikers. Energiemaatschappij RWE neemt lignine af als brandstof. Bovendien is er genoeg ruimte voor uitbreiding in Delfzijl, onderstreept De Jong. ‘Na de demonstratiefabriek wordt een commerciële fabriek gebouwd, voor grootschalige productie van industriële suikers uit houtresten. De verwachte productiecapaciteit is 135.000 ton biomassa per jaar. Er zullen zo’n honderd werknemers voor nodig zijn.’ De Jong verwacht dat de bouw in 2023 kan starten.

Circulaire grondstoffen zoals biomassa worden goedkoper dan kolen, olie en gas’

WONDERVEZEL

De vergroening leeft ook bij de reeds gevestigde chemiebedrijven. Het door een Japans conglomeraat beheerde Teijin Aramid maakt in Delfzijl halffabrikaten die in Emmen worden verwerkt tot Twaron – een kunststofvezel. Die is vijf keer zo sterk als staal, maar vele malen lichter. Het supergaren is te vinden in autobanden, kogelwerende vesten, touwen en hoogspanningskabels. Maar ook in de beroemde badkuipconstructie die sinds 2012 het Amsterdamse Stedelijk Museum kenmerkt. ‘Twaron is duurzaam vanwege de lange levensduur. Bovendien zijn producten waarin Twaron is verwerkt, lichter en dus energiezuiniger’, zegt Edward Groen (46), vestigingsdirecteur in Delfzijl. ‘Bij lange transportbanden is het gewicht dankzij Twaron 40 procent lager en het energieverbruik 15 procent lager.’

Teijin Aramid onderzoekt de mogelijkheid om Twaron met natuurlijke grondstoffen te maken. Vanaf 2019 zal het concern daarvoor samenwerken met de Groningse start-up BioBTX, een chemisch technologiebedrijf.

ChemCom

GOED VERDIENMODEL

De missie om de chemie te vergroenen kent nog uitdagingen. Veel natuurlijke grondstoffen zijn duurder dan fossiele grondstoffen; dat leidt tot een ongelijk speelveld. Zo maakt ChemCom Industries al jaren hoogwaardige lijm voor de duurzame houtverwerkende industrie – afnemers maken bijvoorbeeld keukenkastjes van afvalhout. Voor de productie van die ChemCom-lijm op basis van methanol, wil directeur Roeland Kiewiet (55) dolgraag overstappen op bio-methanol. Maar dat is nog anderhalf keer zo duur en dus ‘voor afnemers niet interessant genoeg’. Kiewiet is niettemin optimistisch: ‘In de toekomst zal de productie van biomethanol stijgen en dus goedkoper worden.’

ChemCom kiest sinds 2012 voor groene producten. Samen met een Zwitserse partner werd in 2015 geïnvesteerd in een fabriek voor een duurzame meststof. Het bedrijf hanteert twee criteria: er moet een goed verdienmodel zijn en de grondstoffen moeten voorhanden zijn in Delfzijl. Zoals glycerine. ‘Hiermee ontwikkelden we samen met een Oostenrijkse partner een technologie voor een bio-based oplosmiddel.’ De bouw van de fabriek start dit jaar. Ondertussen zoekt ChemCom Italiaanse partners om mee te investeren in een fabriek voor weer andere bio-based producten uit dit oplosmiddel. Kiewiet: ‘Het vestigingsklimaat in Groningen geeft vaak de doorslag voor investeringspartners. De RIG is een aantrekkelijke stimuleringsmaatregel, we hebben een prima infrastructuur en de overheid denkt goed mee.’

‘De groene revolutie begint in Groningen’

We change the nature of chemistry.’ Dat is de doelstelling van de provincie Groningen: in 2030 moet de industrie aanzienlijk zijn overgestapt op natuurlijke grondstoffen. In dat jaar moet de uitstoot van koolstofdioxide (CO2) met 56 procent zijn gereduceerd ten opzichte van 1990. Meer dus dan de 49 procent die het Klimaatakkoord van de industrie verlangt. ‘Het is een stevige ambitie’, stelt Patrick Brouns (46), Gronings CDA-gedeputeerde voor Economische Zaken en Innovatie. ‘Maar Groningen heeft alle troeven in handen om het voortouw te nemen. De provincie heeft gigantische hoeveelheden agrarisch restafval dat als biomassa voor het grijpen ligt. Daarnaast maakt de provincie zich hard voor de bouw van nieuwe windparken op zee.’ De energietransitie in Groningen wordt volgens Brouns vooral een industriële transitie. ‘De industrie zal in 2050 CO2-neutraal produceren. In de fase daarna ontstaat de unieke situatie dat het chemiepark zelfs CO2 zal opnemen. Dat is mogelijk doordat groene CO2 – koolstof die is vrijgekomen door verbranding van biomassa – wordt hergebruikt voor de productie van nieuwe grondstoffen. Het bedrijf BioMCN kan deze methode bijvoorbeeld gebruiken voor de productie van biobrandstof. Er volgen meer mooie bedrijven. Daarmee zal de werkgelegenheid flink toenemen.’ En dat is hard nodig, vindt hij. ‘Het dichtdraaien van de gaskraan betekent dat 12.500 mensen werkloos raken. Door vergroening van de chemiesector is berekend dat we 15.000 banen creëren. Dat betekent per saldo 2.500 extra jobs.’

BACTERIE ALS BRANDSTOF

Wereldwijd groeit het besef dat we moeten afstappen van fossiele energie, verkregen uit aardolie, aardgas en kolen. Deze grondstoffen raken niet alleen op, ze leiden ook tot CO2-uitstoot en daarmee tot vervuiling en klimaatverandering. Bedrijven zoeken naar hernieuwbare grondstoffen zoals biomassa. Maar er zijn critici die zich afvragen of er voldoende groene afvalresten voorhanden zijn. De Amsterdamse scale-up Photanol bewijst met louter bacteriën, zonne-energie en CO2 een alternatief voor fossiele grondstof te kunnen maken. ‘Het gaat om de cyano-bacterie’, zegt directeur Véronique de Bruijn (49). ‘Deze blauwalgen doen net als planten aan fotosynthese: ze zetten CO2 met behulp van zonlicht om in suikers. De truc is dat we de bacterie modificeren, zodat ze andere chemisch bruikbare producten maken, zoals organische zuren, die een grondstof voor bio-plastic en shampoo’s vormen.’ Met de bacteriën kan ook ethanol worden verkregen, een alternatief voor benzine, stelt De Bruijn. ‘Autos kunnen erop rijden, maar dat is nog verre van rendabel.’

De kunstmatige fotosynthese werd in 2008 uitgedacht door microbiologen van de Universiteit van Amsterdam. Tien jaar later is Photanol klaar om het procédé op grote schaal te testen in een proeffabriek op Chemport Industry Campus. Het bedrijf gaat daarvoor samenwerken met chemieconcern AkzoNobel en dus verhuisde Photanol met een legertje cyanobacteriën naar Delfzijl. Na de demofabriek volgt in 2022 een commerciële fabriek, goed voor 100 werknemers. De Bruijn legt haar focus de komende jaren op het vermarkten van de circulaire grondstof, die ‘goedkoper wordt dan de fossiele variant’.

NOORDZEE ALS POWERHOUSE

Niet alleen de vergroening van de chemische industrie komt op gang. In de provincie krijgt ook de verduurzaming van de energievoorziening langzaam vorm. Beide ontwikkelingen gaan vaak zelfs hand in hand. In Delfzijl draait de centrale van energiebedrijf Eneco bijvoorbeeld op biomassa en voorziet zo onder meer AkzoNobel van groene stroom. Het chemiebedrijf gebruikt sinds vorig jaar ook de biostoom, ofwel de warmte, die vrijkomt bij het stoken van de Enecoenergiecentrale. Door een stoomleiding te leggen, verstookt AkzoNobel minder gas.

Groningen krijgt een hoofdrol in de energietransitie, voorspelt André Faaij (48), hoogleraar Energiesysteemanalyse aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘De provincie heeft op land een groot potentieel aan duurzame energie, maar grenst ook aan de Noordzee. Die groeit volgens Faaij de komende jaren uit tot een ‘powerhouse’. ‘Er verrijzen grote windparken die aanzienlijk meer windenergie opleveren. Op termijn zal er waterstofproductie plaatsvinden. Ook gaat de Noordzee een rol spelen bij CO2-opslag. Het kabinet heeft aangekondigd dat Nederland daarmee aan de slag moet. Het in de grond stoppen van broeikasgassen, afkomstig van de vervuilende industrie, is nodig om de doelstellingen van Parijs – 49 procent minder CO2-uitstoot dan in 1990 – te behalen.’

WAT WATERSTOF KAN DOEN

En dan is er nog de belofte van waterstof. Dit gas zou – als we in de toekomst over grote overschotten wind- en zonne-energie beschikken – mede een oplossing zijn voor opslag. Duurzaam opgewekte elektriciteit laat zich makkelijk omzetten in waterstof, en kan – op een later moment of op een andere plek – net zo eenvoudig worden omgevormd tot groene stroom. Er zijn plannen om op de Noordzee verkregen windenergie daar te transformeren in waterstof en via bestaande leidingen naar land te transporteren. Waterstof is niet alleen geschikt voor opslag, het is ook een brandstof voor vervoer, het kan huizen verwarmen en is een grondstof voor de chemische industrie.

Het noorden heeft de eerste stappen voor een ‘waterstof-economie’ al gezet. Zo onderzoekt energiebedrijf Nuon/Vattenfall hoe het een van de units van de Magnum-centrale op waterstof kan laten draaien en zo uitgroeit tot superbatterij van duurzame energie. Op het chemiepark in Delfzijl zijn AkzoNobel en de Gasunie begonnen met de bouw van een ‘elektrolyser’. Ook hiermee kan schone energie worden omgezet in waterstof. Voor de omliggende bedrijven is gestart met de bouw van een leidingnet.

Groningen profiteert daarbij van zijn gasinfrastructuur. Na 2030, wanneer de gaskraan definitief dichtgedraaid is, kan die worden gebruikt voor transport van waterstof. ‘Ook de werkloos geworden olie- en gasplatforms krijgen een nieuwe functie: zij kunnen waterstoffabriekjes huisvesten.’ Volgens Faaij een mooi toekomstbeeld, maar de route er naartoe is ingewikkeld. ‘De industrie moet zijn fabrieken ombouwen, dat vergt enorme investeringen en strategisch denken. Uiteindelijk moeten alle bouwstenen één geheel vormen.’ Volgens Faaij kan er het best gekozen worden voor diverse vormen van duurzame energie. Dus zowel biomassa, zonne- en windenergie, als ook CO2-opslag en gebruik van een waterstofinfrastructuur.

BUURTBATTERIJ

Groningen kan volgens de hoogleraar ook een voortrekkersrol spelen in de verduurzaming van de woningbouw. ‘Door de aardbevingen wacht de provincie een grote hersteloperatie. Tienduizenden huizen moeten worden gerenoveerd. Het is verstandig om hele wijken te verduurzamen en te experimenteren met innovatie.’

Zo zou een energie-pilot met 5G-internet een vervolg kunnen krijgen. In Noord-Groningen wordt volop getest met de vijfde generatie mobiel internet. Huishoudens die hun eigen energie opwekken, gebruiken die niet altijd op. Het overschot gaat naar een buurtbatterij. Door de leidingen van sensoren te voorzien, kan het netto-gebruik van elk huis worden bijgehouden.

Aan groene vernieuwers geen gebrek in Groningen. Neem de start-up EAZ Wind. In 2015 bedachten vier afgestudeerde werktuigbouwkundigen een windmolen die minder weerstand zou oproepen. En beter in het landschap zou passen. Daar zijn ze in geslaagd: de kleinere molens met groene mast en larikshouten wieken zijn geliefd. EAZ Wind plaatste in drie jaar tijd bijna tweehonderd windmolens. Vooral boeren omarmen de vriendelijk ogende windturbine. Jaarlijks produceert de molen genoeg om een gemiddeld boerenbedrijf van stroom te voorzien. Of tien huishoudens, want ook in dorpen duiken de molens steeds vaker op. De Twents-Groningse start-up doet inmiddels zaken in Zeeland, Zuid-Holland en Limburg. Zo kleurt Groningen ook de rest van Nederland langzaam groen.

TerZake is een bijlage van Media Lab en valt buiten de verantwoordelijkheid van de redactie van Elsevier Weekblad. De thematiek komt tot stand op basis van wensen van adverteerders en de artikelen worden door onafhankelijke journalisten gemaakt.

Bestemming Groningen: nieuws

Hieronder vindt u een overzicht van de jongste initiatieven en actualiteiten uit de provincie Groningen. NIEUW FORUM ACHTER ‘D’OLLE GRIEZE’ De Martinitoren domineert de skyline van de stad Groningen. Maar niet ver van de 96 meter hoge kerktoren ontstaat een nieuw beeldbepalend bastion. Hoewel de helft kleiner, zal het Groninger Forum een blikvanger worden met … Continued

Lees verder

‘Google en Groningen zijn een goede match’

In 2014 besloot internetgigant Google te investeren in een enorm datacenter in de Eemshaven. Dit jaar steekt de multinational nog eens een half miljard in uitbreiding van het complex. Directeur Pim van der Feltz van Google Nederland is trots op de samenwerking in de regio. In de uiterste noord-oosthoek van het land, net boven het … Continued

Lees verder

Mondiaal middelpunt

Vanuit de Randstad mag Groningen ver weg lijken, voor wie verder uitzoomt is de provincie een logistieke hotspot. Hier komen wereldwijde stromen van zeevracht, grondstoffen, elektriciteit, passagiers en massa’s aan digitale data samen. DUURZAAM STOPCONTACT DE EEMSHAVEN Met de bouw van grote energiecentrales groeide de Eemshaven uit tot het stopcontact van Nederland. De centrales voorzien … Continued

Lees verder

De stille kracht van het noorden

Er gaat niets boven zakendoen in Groningen. Dat vinden drie ondernemers met stevige wortels in de provincie. Korte lijntjes, een historie van innige samenwerking en een sterke vernieuwingsdrift maken deze bedrijven leidend in hun sector. Werkman Horseshoes Het beroep van hoefsmid mag dan eeuwenoud zijn, de manier waarop paarden worden beslagen is uitgegroeid tot een … Continued

Lees verder

Weg van de hectiek

De groei van het aantal inwoners in de provincie Groningen blijft achter bij de Randstad. Juist die rust werkt als een magneet op mensen van buiten. Vier inwoners vertellen waarom zij naar Groningen verhuisden – of terug verhuisden. ‘Als ik naar het noorden rijd, kom ik tot rust.’ In de dancewereld bestaan er geen 9 … Continued

Lees verder

Pionieren in de provincie

Met virtual-realitybrillen, blockchaintechnologie en drones krijg je pas echt een ander perspectief op innovatie in Groningen. VIRTUELE BEELDENTAAL VIEMR Het Groningse VIEMR begon acht jaar geleden met 360-graden-video’s. Een knap staaltje werk dat geen enkel bedrijf ze nadeed. En dus stonden grote reclamebureaus voor ze in de rij. ‘We filmden over de hele wereld’, zegt … Continued

Lees verder

Infographic: Groningen in cijfers

De huizen zijn er (nog steeds) spotgoedkoop, er is meer dan genoeg werkgelegenheid en Groningen behoort tot de jongste steden van Europa. Er zijn ongerepte natuurgebieden zoals Nationaal Park Lauwersmeer, waar zelfs het Noorderlicht zich soms laat zien. De trots van de provincie is de 34 km lange Werelderfgoed-kustlijn, die ook nog eens dient als … Continued

Lees verder

Vitaal Groningen koestert de vooruitgang

De route naar het hart van Groningen bruist van de energie: langs het markante Groninger Museum, door de eclectische Folkingestraat en uitkomend op de gezellige Vismarkt. De stad bewijst dat het grootsteedse gevoel óók in het hoge noorden te vinden is. Wie uitstapt op het station van Groningen zal het direct opvallen: de vele jonge … Continued

Lees verder

Broedplaats voor een gezonde en duurzame wereld

Verf die energie kan opwekken. Met DNA-afwijkingen ziekten opsporen. Op de snel groeiende innovatiehotspot Campus Groningen wordt aan baanbrekende vindingen gewerkt. Nu nog klinken er rond het academisch ziekenhuis (UMCG) geregeld ambulance-sirenes. Op de nabijgelegen Healthy Ageing Campus, één van de twee locaties van Campus Groningen zijn ze goed te horen. ‘Maar ooit zal het … Continued

Lees verder

Staande panelen

Mede dankzij dit vrolijke legertje zonnepanelen is de Energy Academy Europe (EAE) het duurzaamste onderwijsgebouw van Nederland. Ze zijn in alle richtingen geplaatst, in een rechtopstaand en soms hellend patroon, over een oppervlakte van 4.000 m2. De hellingshoek van het dak ligt net onder de 20 graden: de ideale hoek voor optimale collectie van zonne-energie. … Continued

Lees verder

Alle druppels samen vullen een emmer

Steeds vaker trekken bewoners samen op om hun buurt te verduurzamen. Zo ook in de dorpen Ommelanderwijk en Zuidwending, waar al ruim dertig huizen zijn voorzien van zonnepanelen. Actieve dorpsbewoner Paul Joosten: ‘Van zo’n actie gaat een positieve sociale druk uit.’ Sinds de 61-jarige Paul Joosten met vervroegd pensioen ging, nu zes jaar geleden, slurpen … Continued

Lees verder

Gezond van eigen grond

Klimaatdoelen en maatschappelijke wensen vragen om een transitie van het traditionele boerenbedrijf. Maar hoe is die stap te maken met economisch en ecologisch voordeel? De Gebiedscoöperatie Westerkwartier zoekt naar innovatieve manieren om landbouw en natuur met elkaar te verenigen. De koeien grazen in de wei, terwijl weidevogels zich tegoed doen aan regenwormen. Op het eerste … Continued

Lees verder

Mosterd bij de maaltijd

Echte Groninger mosterd is grof en heeft een pittige smaak. Zeer geschikt als smaakmaker van een lekkere Groninger mosterdsoep. Twee chefs vertellen hoe je die het beste bereidt. Markant aan het Groningse landschap zijn de uitgestrekte gele velden, gekleurd door de bloeiende brassica nigra, het zwarte mosterdzaad. Niet verrassend dus, dat Groningen zijn eigen mosterd … Continued

Lees verder

Culturele najaarsagenda

Eurosonic Noorderslag. Het werk van kunstenaarscollectief De Ploeg. En kleinkunstenaars Freek en Hella de Jonge die zichzelf tentoonstellen. Dit najaar bruist het in Groningen van de opvallende culturele activiteiten. Must-sees van typisch Nederlandse én internationale allure. TENTOONSTELLING KLEUR EN CONTRAST IN DE PLOEG Ter gelegenheid van 100 Jaar De Ploeg worden ruim 70 etsen, lithografi … Continued

Lees verder