‘De atlas is een noodzakelijk model voor vooruitgang’

Een atlas van alle tien biljoen menselijke cellen. Met ondersteuning van de Spinozapremie wil natuurkundige Alexander van Oudenaarden met dit magnum opus nieuwe inzichten bieden in het ontstaan én bestrijden van ziekten.

Prof. dr. ir. Alexander van Oudenaarden: ‘Van  jongs af aan trok de wetenschap en met name de  biologie mij. Ik had op mijn twaalfde al een eigen  microscoop en de enige oom in de familie die  Engels sprak, moest de boekjes voor mij vertalen  waarin stond hoe ik cellen een kleur kon geven  om ze beter te bestuderen.

In het voortgezet onderwijs bleek ik niet zo uit  te blinken in biologie. Wel in de bètavakken, dus  besloot ik natuurkunde te gaan studeren. Toch  bleef de biologie trekken. Van dat — in vergelijking  tot natuurkunde — onontgonnen vakgebied  verslond ik de ontdekkingen en uitvindingen.  Op mijn zevenentwintigste dacht ik: dit is de  laatste mogelijkheid om mijn carrièrepad te  veranderen.

Er zijn nog heel veel relevante vragen onbeantwoord  over de werking van het menselijk  lichaam. Mijn natuurkundige achtergrond komt  daarbij van pas. In de eerste plaats om heel  gevoelig en nauwkeurig te meten. Dat was tot  voor kort lastig in de biologie. Vervolgens wil je  die metingen kunnen vergelijken met je  verwachtingen. Met een wiskundig of theoretisch  model is een hypothese te bevestigen of  juist te weerleggen.

Op basis van onze eerste resultaten worden nu al studieboeken aangepast’

Onze onderzoeksgroep, die interdisciplinair  samenwerkt met biologen en artsen, richt zich  op single cells of enkele cellen. Het menselijk  lichaam telt zo’n tien biljoen (tien met twaalf  nullen) cellen. Die zijn allemaal anders. Wij  maken — samen met een grote internationale  groep onderzoekers — onder de naam Human  Cell Atlas een atlas van die menselijke cellen. Dat  doen we door elke cel op individueel celniveau  te bekijken, te analyseren en te vergelijken.  Met die methode ontdekken we groepjes van  dezelfde cellen: bestaande, maar ook totaal  nieuwe celtypen. We halen als het ware de  ingrediënten van een fruitsmoothie uit elkaar.  Zo kun je de smaken van de aardbei, appel en  banaan weer onderscheiden. Vanuit het  Hubrecht Instituut hebben we, onder meer door  het stamcelonderzoek van professor Hans  Clevers, veel kennis van de darmen vergaard.  Daarom zijn we met dat gebied begonnen en  volgden daarna de maag, lever en alvleesklier.

De atlas is een noodzakelijk model voor  vooruitgang. Op basis van onze eerste resultaten  worden nu al studieboeken aangepast.  Andere onderzoekers kunnen hierdoor straks  bestuderen welke functie celtypen precies  hebben en welke rol ze spelen bij het ontstaan  én bestrijden van allerlei ziekten. Als je weet uit  welke complexe cellengroepjes een tumor is  opgebouwd, weet je ook hoe je moet sturen om  die te remmen.’

TerZake is een bijlage van Media Lab en valt buiten de verantwoordelijkheid van de redactie van Elsevier Weekblad. De thematiek komt tot stand op basis van wensen van adverteerders en de artikelen worden door onafhankelijke journalisten gemaakt.

‘Ziektes begrijpen begint bij eiwitonderzoek’

Eiwitten in menselijke lichaamscellen hebben tal van functies. Met de Spinozapremie wil onderzoeker Albert Heck de komende vijf jaar blootleggen hoe eiwitten communiceren en samenwerken, om zo te achterhalen waar zaken misgaan en ziektes ontstaan. Prof. dr. Albert Heck: ‘Het was toeval dat ik scheikunde als studie koos. Voor dat vak had ik op mijn … Continued

Lees verder

In de greep van de groenterevolutie

Wie niet ziek wil worden, komt een eind met dagelijks gezond eten. Het geloof in de heilzame kracht van groente en fruit groeit. Groente als businessmodel heeft de toekomst. ‘De gezondheidsvoordelen zijn enorm.’ Bietencarpaccio, bloemkoolsteak, courgettelasagne of linzenburger. Tal van traditionele vleesgerechten kennen tegenwoordig een vegetarische variant. De recepten zijn niet alleen geliefd bij groenteminnende … Continued

Lees verder

‘Verschil maken, voor mens én dier’

Prof. dr. René van Weeren: ‘Gewrichtsklachten zijn de meest voorkomende gezondheidsproblemen bij paarden. Het bijzondere is dat het paardengewricht vergelijkbaar is met dat van de mens, zeker het kraakbeen. Waar ander weefsel — bijvoorbeeld de huid — vrij snel herstelt van schade, leek dat bij de belangrijke collageencomponent van kraakbeen lang onmogelijk. ‘Mensen voelen door … Continued

Lees verder

Zitten is het nieuwe roken

Stijve of pijnlijke gewrichten: één op de drie Nederlanders boven de veertig jaar heeft er last van. Het devies van de experts is eensluidend: voorkom overgewicht, eet gezond en beweeg, beweeg, beweeg. Wie deze zomer op vakantie is geweest in een zonnig mediterraan land is het vast opgevallen: kwieke ouderen die schijnbaar probleemloos steile straten … Continued

Lees verder

Hoopvolle ontwikkelingen

Over enkele jaren zijn ze er: bloedtesten om de meest voorkomende vormen van kanker al in een heel vroeg stadium op te sporen. Vloeibare weefselmonsters zoals bloedtesten zijn al enkele jaren aan een opmars bezig als veelbelovende route naar het opsporen van tumoren. Deze zogenaamde liquid biopsies zijn minder belastend voor de patiënt dan een … Continued

Lees verder