Hoopvolle ontwikkelingen

Over enkele jaren zijn ze er: bloedtesten om de meest voorkomende vormen van kanker al in een heel vroeg stadium op te sporen.

Vloeibare weefselmonsters zoals bloedtesten zijn al enkele jaren aan een opmars bezig als veelbelovende route naar het opsporen van tumoren. Deze zogenaamde liquid biopsies zijn minder belastend voor de patiënt dan een biopsie waarbij weefsel wordt uitgesneden. En ze zijn veel preciezer dan de CT-scans die vaak alleen grote tumoren kunnen opsporen.

‘Dát er bloedtesten aankomen is zeker,’ vertelt hoofdonderzoeker Tom Würdinger (39) van het Cancer Center Amsterdam. ‘Maar er is nog meer onderzoek nodig voordat ze vanuit het lab naar de praktijk komen.’ Sinds 2013 houdt moleculair bioloog Würdinger zich met zijn team bezig met de techniek. ‘In het Amerikaanse Boston, waar ik destijds onderzoek deed, had men gevonden dat exosomen — minieme uit kankercellen afkomstige vetblaasjes in het bloed — ribonucleïnezuren bevatten. Ribonucleïnezuren, in vaktermen ribonucleic acids (RNA’s), zijn kopieën van delen van het genetisch materiaal. In Amsterdam vonden we vervolgens dat vetblaasjes en tumor-RNA zich ophopen in bloedplaatjes. Tot die tijd werd gedacht dat bloedplaatjes vooral een rol speelden bij bloedstolling en wondheling. Maar we ontdekten dat bloedplaatjes veel meer doen in ons afweersysteem, en bijvoorbeeld ook betrokken zijn bij tumorgroei en uitzaaiing van kanker. Daarbij nemen ze dus ook RNA-moleculen op.’

Onze test kan met 81 procent zekerheid vaststellen of iemand een vroeg stadium van longkanker heeft’ – Tom Würdinger

Eenmaal terug in Amsterdam dacht Würdinger: als bloedplaatjes RNAmoleculen opnemen, waarin ook tumormateriaal zit, verandert hun profiel dan zodanig dat je verschil ziet tussen het bloed van gezonde personen en dat van mensen met kanker? ‘Dat heeft onze onderzoeksgroep uitgezocht door in het lab bloedplaatjes uit het bloed van gezonde en zieke personen te halen en RNA-sequencing toe te passen,’ vertelt Würdinger. ‘Met deze moleculair-biologische techniek lezen we alle RNA-moleculen in de bloedplaatjes en bekijken we of bepaalde RNA-moleculen in zieke mensen vaker tot uiting komen dan in gezonde mensen, of andersom. Dat bleek inderdaad het geval: de verschillen zijn zelfs enorm.’

Vroeg stadium

Vervolgens onderzocht de groep of het RNA tumorspecifiek is. Dat wil zeggen: niet alleen aantonen dát iemand ziek is, maar ook om wat voor tumor het gaat. Würdinger: ‘In 2015 konden we de RNA-verandering aantonen bij zes tumortypen, waaronder hersen-, long- en darmkanker. Daarbij ging het om kleine patiëntenaantallen. Nu hebben we het onderzoek gedaan bij meer dan zevenhonderd personen, en alleen gericht op longtumoren. Daaruit blijkt dat onze bloedtest met 81 procent zekerheid kan vaststellen of iemand een vroeg stadium van longkanker heeft, voordat de kanker uitzaait naar andere organen. Nu wordt longkanker vaak pas gevonden als de tumor al is uitgezaaid, terwijl er in een vroeg stadium veel meer behandelopties zijn.’

Würdinger verwacht dat ziekenhuizen in 2020 kankerbloedtesten zullen kunnen toepassen. Inmiddels is zijn onderzoeksgroep uitgebreid naar twintig mensen en is het VUmc gestart met een Liquid Biopsy Centrum om de ontwikkeling van de bloedtesten te versnellen. ‘Van elke patiënt met verdenking op kanker willen we het bloed opslaan, zodat we duizenden buisjes bloed per jaar krijgen om de test voor tien veelvoorkomende tumortypen grootschalig te valideren.’ De Amsterdamse onderzoeker hoopt dat er straks eenzelfde soort ‘diagnostische straat’ kan worden ingericht in ziekenhuizen voor het snel en vroeg opsporen van kankerbloedtesten als er nu voor zwangere vrouwen is die een NIP-test doen. Dit is een bloedonderzoek om te kijken of het ongeboren kind mogelijk genetische afwijkingen heeft.

‘Maar er is nog veel meer mogelijk: denk bijvoorbeeld aan een bevolkingsonderzoek bij hoogrisicogroepen als rokers of mensen met erfelijke vormen van borstkanker. Of denk aan een algemene test voor de huisarts die in een heel vroeg stadium aangeeft dat iemands bloed verandert — nog vóórdat de symptomen optreden. Dan kunnen we kanker zo vroeg behandelen dat mensen er nauwelijks nog ziek van worden.’

TerZake is een bijlage van Media Lab en valt buiten de verantwoordelijkheid van de redactie van Elsevier Weekblad. De thematiek komt tot stand op basis van wensen van adverteerders en de artikelen worden door onafhankelijke journalisten gemaakt.

‘Ziektes begrijpen begint bij eiwitonderzoek’

Eiwitten in menselijke lichaamscellen hebben tal van functies. Met de Spinozapremie wil onderzoeker Albert Heck de komende vijf jaar blootleggen hoe eiwitten communiceren en samenwerken, om zo te achterhalen waar zaken misgaan en ziektes ontstaan. Prof. dr. Albert Heck: ‘Het was toeval dat ik scheikunde als studie koos. Voor dat vak had ik op mijn … Continued

Lees verder

In de greep van de groenterevolutie

Wie niet ziek wil worden, komt een eind met dagelijks gezond eten. Het geloof in de heilzame kracht van groente en fruit groeit. Groente als businessmodel heeft de toekomst. ‘De gezondheidsvoordelen zijn enorm.’ Bietencarpaccio, bloemkoolsteak, courgettelasagne of linzenburger. Tal van traditionele vleesgerechten kennen tegenwoordig een vegetarische variant. De recepten zijn niet alleen geliefd bij groenteminnende … Continued

Lees verder

‘Verschil maken, voor mens én dier’

Prof. dr. René van Weeren: ‘Gewrichtsklachten zijn de meest voorkomende gezondheidsproblemen bij paarden. Het bijzondere is dat het paardengewricht vergelijkbaar is met dat van de mens, zeker het kraakbeen. Waar ander weefsel — bijvoorbeeld de huid — vrij snel herstelt van schade, leek dat bij de belangrijke collageencomponent van kraakbeen lang onmogelijk. ‘Mensen voelen door … Continued

Lees verder

Zitten is het nieuwe roken

Stijve of pijnlijke gewrichten: één op de drie Nederlanders boven de veertig jaar heeft er last van. Het devies van de experts is eensluidend: voorkom overgewicht, eet gezond en beweeg, beweeg, beweeg. Wie deze zomer op vakantie is geweest in een zonnig mediterraan land is het vast opgevallen: kwieke ouderen die schijnbaar probleemloos steile straten … Continued

Lees verder

‘De atlas is een noodzakelijk model voor vooruitgang’

Een atlas van alle tien biljoen menselijke cellen. Met ondersteuning van de Spinozapremie wil natuurkundige Alexander van Oudenaarden met dit magnum opus nieuwe inzichten bieden in het ontstaan én bestrijden van ziekten. Prof. dr. ir. Alexander van Oudenaarden: ‘Van  jongs af aan trok de wetenschap en met name de  biologie mij. Ik had op mijn … Continued

Lees verder