‘Ziektes begrijpen begint bij eiwitonderzoek’

Eiwitten in menselijke lichaamscellen hebben tal van functies. Met de Spinozapremie wil onderzoeker Albert Heck de komende vijf jaar blootleggen hoe eiwitten communiceren en samenwerken, om zo te achterhalen waar zaken misgaan en ziektes ontstaan.

Prof. dr. Albert Heck: ‘Het was toeval dat ik scheikunde als studie koos. Voor dat vak had ik op mijn eindexamen het laagste cijfer, en ik vond dat ik daar meer werk van moest maken. Pas op de universiteit ontdekte ik echt hoe interessant scheikunde en biochemie zijn. Wat me direct fascineerde, was het willen begrijpen hoe iets werkt tot op het kleinste moleculaire niveau.

Ons onderzoeksveld heeft al eerder routes aangewezen waarvan niemand tot dan toe wist dat ze bestonden’

‘Als promovendus kwam ik in aanraking met de massaspectrometer, een veelzijdig apparaat dat onder meer gebruikt wordt om moleculen in chemische en biologische mengsels te identificeren. In het dagelijks leven kom je toepassingen daarvan overal tegen: om drugs te scannen op luchthaven Schiphol, en om de hielprik bij pasgeboren baby’s uit te lezen. Rond 1990 werd het ineens mogelijk om met de massaspectrometer eiwitten en biomoleculen te bekijken. Ik zag direct wat voor mogelijkheden dat met zich meebracht. Ik wist niet veel van biochemie, of van eiwitten die in de menselijke cellen verantwoordelijk zijn voor het uitoefenen van allerlei functies, maar begreep wel welke problemen met deze nieuwe techniek zouden zijn op te lossen.

‘Zo werd ik in 1998, op mijn drieëndertigste, benoemd tot hoogleraar in Utrecht. Met massaspectrometrie kunnen we inmiddels precies meten hoeveel en wat voor eiwitten er in elk van de miljarden cellen in ons lichaam zitten. We kunnen nu zien wat een hersencel onderscheidt van een spiercel. Stel dat een menselijke cel gelijk zou staan aan een land als Nederland, dan kunnen wij in die cel zien hoeveel burgers — eiwitten — daarin wonen, hoeveel daarvan man en vrouw zijn, oud of jong, en wat voor beroep zij uitoefenen. Maar om te weten hoe zo’n samenleving werkt, moet je ook de interacties begrijpen. Hoe organiseren eiwitten zich en hoe communiceren ze in de cel met elkaar? Ter vergelijking: als in een timmerfabriek de laatste schroef niet wordt aangedraaid, nemen collega’s het werk dan over of loopt het proces in de soep?

‘Met ons onderzoek willen we die relaties in kaart brengen. Vervolgens kunnen we zien waar, wanneer en hoe de communicatie misgaat en hoe ziektes als kanker en alzheimer ontstaan. Deze moleculaire kennis vormt de basis voor de ontwikkeling van nieuwe therapieën en geneesmiddelen in de toekomst. Zo heeft ons onderzoeksveld al eerder routes aangewezen waarvan niemand tot dan toe wist dat ze bestonden. Dat pionieren drijft mij: kijken naar wat er nog niet kan, om te onderzoeken hoe dat in de toekomst wel kan. En er is zo veel moois te ontdekken, want we weten nog zo weinig.’

TerZake is een bijlage van Media Lab en valt buiten de verantwoordelijkheid van de redactie van Elsevier Weekblad. De thematiek komt tot stand op basis van wensen van adverteerders en de artikelen worden door onafhankelijke journalisten gemaakt.

In de greep van de groenterevolutie

Wie niet ziek wil worden, komt een eind met dagelijks gezond eten. Het geloof in de heilzame kracht van groente en fruit groeit. Groente als businessmodel heeft de toekomst. ‘De gezondheidsvoordelen zijn enorm.’ Bietencarpaccio, bloemkoolsteak, courgettelasagne of linzenburger. Tal van traditionele vleesgerechten kennen tegenwoordig een vegetarische variant. De recepten zijn niet alleen geliefd bij groenteminnende … Continued

Lees verder

‘Verschil maken, voor mens én dier’

Prof. dr. René van Weeren: ‘Gewrichtsklachten zijn de meest voorkomende gezondheidsproblemen bij paarden. Het bijzondere is dat het paardengewricht vergelijkbaar is met dat van de mens, zeker het kraakbeen. Waar ander weefsel — bijvoorbeeld de huid — vrij snel herstelt van schade, leek dat bij de belangrijke collageencomponent van kraakbeen lang onmogelijk. ‘Mensen voelen door … Continued

Lees verder

Zitten is het nieuwe roken

Stijve of pijnlijke gewrichten: één op de drie Nederlanders boven de veertig jaar heeft er last van. Het devies van de experts is eensluidend: voorkom overgewicht, eet gezond en beweeg, beweeg, beweeg. Wie deze zomer op vakantie is geweest in een zonnig mediterraan land is het vast opgevallen: kwieke ouderen die schijnbaar probleemloos steile straten … Continued

Lees verder

‘De atlas is een noodzakelijk model voor vooruitgang’

Een atlas van alle tien biljoen menselijke cellen. Met ondersteuning van de Spinozapremie wil natuurkundige Alexander van Oudenaarden met dit magnum opus nieuwe inzichten bieden in het ontstaan én bestrijden van ziekten. Prof. dr. ir. Alexander van Oudenaarden: ‘Van  jongs af aan trok de wetenschap en met name de  biologie mij. Ik had op mijn … Continued

Lees verder

Hoopvolle ontwikkelingen

Over enkele jaren zijn ze er: bloedtesten om de meest voorkomende vormen van kanker al in een heel vroeg stadium op te sporen. Vloeibare weefselmonsters zoals bloedtesten zijn al enkele jaren aan een opmars bezig als veelbelovende route naar het opsporen van tumoren. Deze zogenaamde liquid biopsies zijn minder belastend voor de patiënt dan een … Continued

Lees verder