Familiezaken

In de familierechtpraktijk van advocaten en notarissen is de laatste jaren veel veranderd. Dat vraagt om andere kwaliteiten, legaltech en een stevig netwerk van niet-juridische specialisten. Negen experts delen hun visie op een veranderend vak.

De ontwikkelingen binnen het familierecht Diny Louwen lopen uiteen van maatschappelijke trends tot juridische veranderingen. Zo neemt het aantal samengestelde gezinnen en erfrechtkwesties door de vergrijzing toe. Maar ook de wetgeving is in beweging — recente proefballonnetjes over de rol van de rechter zorgden voor veel discussie. Vanaf volgend jaar geldt een nieuw systeem voor de wettelijke gemeenschap van goederen, waardoor niet meer alles in die gemeenschap valt.

Om van gedachten te wisselen over die dynamiek, verzamelden zich eind november negen in familierecht gespecialiseerde professionals — advocaten en notarissen — voor de Ronde Tafel van TerZake. Dat gebeurde in het hoofdkantoor van ABN Amro aan de Amsterdamse Zuidas — met uitzicht op veel grote Nederlandse advocatenkantoren. Toch zijn de in familierecht gespecialiseerde praktijken daar dun gezaaid. Het persoonlijke karakter — echtscheidingen, erfrechtzaken, adopties en ondertoezichtstellingen — vraagt dan ook om een minder zakelijke omgeving. Een aantal van de aanwezige familierechtadvocaten en notarissen maakt deel uit van een fullservice-kantoor, maar de meeste werken als zelfstandig familierechtkantoor. Ze zijn allemaal echte specialisten.

‘Dat moet ook wel,’ vindt Diny Louwen (54), advocaat en mediator van Hanssen Spronk Familierecht. ‘Want de juridische, fiscale en financiële afwegingen rond een scheiding worden steeds complexer. Vroeger was er een vast bedrag aan kinderalimentatie en werd er vooral in gemeenschap van goederen getrouwd. Dat is veranderd, het is nu veel meer maatwerk.’ Dat laatste beaamt Mirjam Schoots (53) medeoprichter en partner bij De Boorder Schoots Advocaten. ‘Mensen zijn vermogender, hebben goedlopende ondernemingen en huizen in binnen- en buitenland. Het vereist kennis om dat bij een scheiding in goede banen te leiden. De uitdaging is verder om te voorkomen dat de ene partner met de kinderen driehoog achter terechtkomt en de ander in de grote woning kan blijven.’

Scheiden via Skype

Ook de dienstverlening aan expats en ondernemers vraagt in toenemende mate om specialistische kennis. Louwen werkt regelmatig met expats die in Nederland zijn getrouwd en nu in het buitenland wonen. Dat vraagt om flexibiliteit. ‘Doen we de scheiding via Skype, of komen klanten naar Nederland voor een marathon mediaton?’ Overleg met een collega-advocaat in het buitenland is vaak nodig.

Hoewel de mondialisering de praktijk raakt, kenmerkt het familierecht zich door lokale bijzonderheden, weet Emma Kostense (65), partner en medeoprichter van Van Hilten Advocaten & Mediators. ‘Neem het zogenaamde wagonstelsel in de Nederlandse wetgeving waardoor een buitenlander die hier tien jaar woont, ongemerkt onder het Nederlandse huwelijksvermogensrecht kan vallen. Schrikken voor de klant die dacht het goed geregeld te hebben.’

Als iets zorgt voor verandering binnen het familierecht, dan is het de scheiding in overleg

Dat is niet voorbehouden aan buitenlanders, ook bij ondernemende klanten zorgt de wetgeving voor stress. Dat merkt Eveline van der Schraaf (59), die in 2005 met Sabine van Gestel het kantoor Van Gestel & Van der Schraaf Familierecht oprichtte. ‘Ik begrijp de pijn van een ondernemer als hij op grond van een ingewikkeld verrekenbeding een deel van de liquiditeiten in zijn onderneming aan zijn ex-partner moet afstaan.’

Dedain

Door sommige advocaten wordt wel eens over ‘de dames van Boek 1’ gesproken, doelend op het bijzondere karakter van het familierecht waarin in het verleden veel vrouwen zich specialiseerden. Gekscherend, maar niet altijd positief, vindt Sabijn Dullaart (44) van Venturis Consulting Group, een managementadviesfirma voor de juridische sector. ‘Er wordt soms met een zeker dedain over familierecht gesproken bij breed georiënteerde advocatenkantoren. Vaak doordat ze een heel ander type klant bedienen.’ Maar samenwerking hoort bij het vak.

‘Andere kantoren verwijzen graag naar ons als een zakelijke cliënt gaat scheiden,’ weet Lonneke Timmermans (41), partner van niche-familierechtkantoor SmeetsGijbels. ‘Grote kantoren zien ons niet als concurrent, maar zijn juist blij met ons.’ Bij de keuze om familierecht in huis te houden of af te stoten spelen ook bedrijfseconomische overwegingen, ziet Dullaart. ‘Met een familiepraktijk is het niet mogelijk om de urennormen te halen die in andere segmenten van de advocatuur gebruikelijk zijn. Dat kan een overweging zijn om het familierecht af te stoten.’

Ze ziet in de praktijk dat sommige kantoren er wel bewust voor kiezen om deze dienstverlening in huis te houden. ‘Zo voldoen ze aan de behoefte van de klant die breed bediend wil worden.’ Iets dat Laurien Berghuis-Knijff (41), advocaat bij fullservice-kantoor Van Benthem & Keulen herkent. ‘Bij ons kantoor kunnen zakelijke klanten ook voor advies op het gebied van familierecht terecht,’ zegt Berghuis-Knijff, die vele voordelen ervaart van de combinatie van een ondernemingsrechtelijke en een familierechtpraktijk. ‘Zeker in de complexere situaties die wij aan de hand hebben met bijvoorbeeld internationale ondernemers.’

Dat geldt ook voor Hermans & Schuttevaer. ‘Ik zie veel kruisbestuiving binnen ons kantoor tussen de verschillende rechtsgebieden,’ zegt Justine Tielemans-Buisman (47), notaris, mediator en managing partner bij Hermans & Schuttevaer. Het fullservice-notariskantoor adviseert veel familiebedrijven op het gebied van estate planning en ondernemingsrecht. ‘We adviseren de ondernemer over het overdragen van het bedrijf aan de volgende generatie. Met alle aspecten die daarbij horen, zoals continuïteit van de onderneming en de familie-emoties.’

Liever geen vechtscheiding

Als iets zorgt voor verandering binnen het familierecht, dan is het de scheiding in overleg. Hoewel er veel vormen van bestaan, is er één gemene deler: partijen gaan niet naar de rechter, maar komen in onderling overleg tot een vergelijk. De voorkeur bij klanten voor mediation of overlegscheiding is volgens Louwen mede ingegeven door een afkeer van vechtscheidingen. ‘Het aantal vechtscheidingen en langdurige procedures neemt af, al krijgen die in de media veel aandacht. Stellen willen er vaker op een goede manier uitkomen.’ Ook Kostense ziet de trend, maar blijft realistisch. ‘Mensen schakelen een mediator in om een vechtscheiding te voorkomen, maar maken vervolgens gezamenlijk aan tafel net zo veel ruzie.’ Schoots merkt dat als er wel geprocedeerd wordt, dat vaak ingrijpend is. ‘Hoogopgeleide mensen met veel geld kunnen soms ongelofelijk lang procederen — tot de Hoge Raad aan toe.’

‘Klanten willen inzicht in de tijd die een echtscheiding kost, ze willen door met hun leven’ – Mirjam Schoots, De Boorder Schoots Advocaten

Toch neemt in het algemeen de tactiek van de verschroeide aarde af, merkt Kostense. Niet in de laatste plaats door de voorkeur van mediation bij veel advocaten zelf. ‘We zijn ons er veel bewuster van dat een echtscheiding en alle schade die daaruit voortvloeit een maatschappelijk probleem is. Daar wordt ook in de opleidingen terecht veel aandacht aan besteed.’

Daar sluit Martijn Stammes (38) van Fam. Advocaten zich bij aan. In zijn relatief jonge praktijk aan de Zuidas komt het in de helft van de zaken tot een onderling vergelijk. ‘Daarbij spelen de lagere kosten een rol, maar ook het besef dat je met elkaar verder moet als ouders. Dat gezamenlijk belang van partijen is heel lang niet de insteek van de advocatuur geweest. Dat hebben we pas de afgelopen tien jaar geleerd.’ Berghuis-Knijff ziet in haar praktijk de trend dat partijen zich meer bewust zijn van het belang van goede onderlinge afspraken bevestigd door het geringere aantal procedures. ‘Zeker als er kinderen bij betrokken zijn.’

Schoots ziet nog een ander belang. ‘Klanten willen weten hoe lang het duurt voordat ze gescheiden zijn, ze willen door met hun leven. Een mediationtraject of overlegscheiding neemt minder tijd in beslag dan een gerechtelijke procedure.’ Dat betekent niet dat de aanwezige advocaten de rechter principieel mijden. Van der Schraaf: ‘Het oordeel van een rechter blijft belangrijk op punten waar partijen niet uitkomen. We werken nu aan een zaak waarin het de vraag is of de auteursrechten binnen de huwelijksgemeenschap vallen of niet. Dat gaat om zo veel geld, daar is een uitspraak van de rechter voor nodig.’

Samenwerking

Vanwege de toenemende complexiteit van echtscheidingen werken familierechtadvocaten veel samen met andere deskundigen. Zo deelt Van der Schraaf haar praktijkpand met een notariskantoor, waarmee nauw wordt samengewerkt. ‘Soms wordt in het zicht van een scheiding besloten de huwelijkse voorwaarden te wijzigen. Ook klanten met bijvoorbeeld vragen over estate planning kunnen we direct doorverwijzen.’

Andere aanwezigen met een eigen praktijk zien minder voordelen. Timmermans ziet dat samenwerking onder één dak kan conflicteren met doorverwijzingen uit het notariaat of de accountancy. Zij ziet meer in uitbreiding van het netwerk. ‘Fijn als cliënten hun eigen adviseurs aanraden of willen meebrengen.’ Dullaart ziet onder andere in de Belgische markt, een van de landen waar Venturis adviseert, een toename van het aantal advocatenkantoren dat zich richt op estate planning. ‘Omdat advocatenkantoren al voor directeuren-grootaandeelhouders werken, krijgen zij vaker te maken met estate planning. In Nederland hoor je veel minder over estate planning als zodanig, een aantal grote kantoren doet dit wel.’

Uitbreiding van de dienstverlening met erfrecht is wel een onderwerp. Nu de bevolking ouder en vermogender wordt, neemt de behoefte aan advies over het erfrecht immers toe. Ook Van Benthem & Keulen zag de bestaande erfrechtpraktijk de laatste jaren in omvang toenemen, aldus Berghuis-Knijff . De rol van de advocatuur bij scheidingen zou bovendien wel eens kunnen afnemen, verwacht Timmermans. ‘Er is veel discussie over de hoeveelheid geld die de overheid uitgeeft aan gefinancierde rechtsbijstand bij scheidingen. Je ziet dat de overheid zoekt naar manieren om de rol van rechters en advocaten kleiner te maken.’

Digitalisering

Efficiëntie en het bewaken van de kosten zijn voor alle kantoren belangrijk. Zeker omdat klanten veeleisend zijn, bereikbaarheid is belangrijk. Timmermans en haar collega’s kijken kritisch naar de workload. ‘Op kantoor bespreken we de zakenlijsten. Iedereen moet kort kunnen uitleggen waarom een specifieke zaak is aangenomen.’

Ook de mogelijkheden van digitalisering worden verkend. Bijvoorbeeld om via data-analyse inzicht te krijgen in de eigen praktijk. Technologie die het ook mogelijk maakt bepaalde delen van het werk te automatiseren, zoals convenanten. Bij Hermans & Schuttevaer is men overtuigd van de mogelijkheden. Zo kunnen klanten online akten kopen via de webshop. ‘Dat waarderen onze klanten,’ zegt Tielemans-Buisman. ‘Ze vinden het fijn dat ze niet te veel betalen voor standaarddienstverlening en kunnen de kosten voor het advieswerk ook beter plaatsen.’

Stammes is ook positief over de mogelijkheden, maar alleen voor relatief eenvoudige deelonderwerpen. Bijvoorbeeld voor het ouderschapsplan, met uitzondering van de alimentatie. ‘Koppels die uit elkaar gaan en heel goed weten wat ze willen, hebben ons niet overal voor nodig.’ Anderen vragen zich af of klanten de gevolgen van hun beslissingen wel goed kunnen inschatten. Bijvoorbeeld bij het verdelen van polissen en het pensioen. ‘Pas op dat je je klanten niet betuttelt,’ waarschuwt Tielemans-Buisman. ‘Er is veel kennis beschikbaar, waardoor je klanten steeds slimmer en mondiger worden. Dat moet je toejuichen. Juist als professional kun je dan je toegevoegde waarde laten zien.’

TerZake is een bijlage van Media Lab en valt buiten de verantwoordelijkheid van de redactie van Elsevier Weekblad. De thematiek komt tot stand op basis van wensen van adverteerders en de artikelen worden door onafhankelijke journalisten gemaakt.

Themamonitor juridische diensten

Ook in deze editie van Legal presenteert TerZake u verspreid op deze site tientallen waardevolle (bedrijfs)namen, telefoonnummers en internetgegevens van geïnterviewde juridische deskundigen.  

Lees verder

Scheiden in overleg

Echtscheidingsadvocaten hebben verschillende zienswijzen over de begeleiding van een echtscheiding. Of er nu een rechter aan te pas komt of niet, goed overleg tussen de scheidende echtelieden verdient altijd de voorkeur. Voor veel van de circa 35.000 echtparen die jaarlijks uit elkaar gaan, staat het leven op zo’n moment flink op z’n kop. Volgens mediator-advocaat … Continued

Lees verder

De uitdagingen van legaltech

Of je de mogelijkheden die digitale middelen de advocaat bieden nu verwelkomt of niet, elk kantoor moet er iets mee. Voor partners zijn de digitalisering van het vak en de opkomst van legaltech vaak redenen om de positionering van het kantoor aan te passen. ‘Je zult strategische keuzes moeten maken.’ Er wordt vaak gezegd dat … Continued

Lees verder

Themamonitor juridische diensten

Ook in deze editie van Legal presenteert TerZake u verspreid op deze site tientallen waardevolle (bedrijfs)namen, telefoonnummers en internetgegevens van geïnterviewde juridische deskundigen.

Lees verder

De jacht op juridisch talent

Advocatenkantoren halen alles uit de kast om juridisch talent aan zich te binden. Toppers worden uitgenodigd voor kennismakingsdagen, soms zelfs in vestigingen in New York of Dubai. Dit jaar steeg het aantal vacatures bij de grootste juridische vacaturesite JBB maar liefst 20 procent. ‘Na jaren van geringe groei is dat een opmerkelijke ontwikkeling,’ zegt Martijn … Continued

Lees verder

Beslissende software

Wel of niet procederen bij een zakelijk conflict? Procesfinancier Redbreast ontwikkelde een programma dat kansen, verwachte netto-opbrengst, schikkingsruimte en kosten voor partijen berekent. Voor ondernemers is de afweging om te gaan procederen lastig. De kosten zijn hoog en het kan jaren duren. ‘Daarbij blijft de uitkomst vaak een black box,’ zegt Rein Philips (37), managing … Continued

Lees verder

‘Legaltech is een buzzword aan het worden’

Lang voordat Peter Reinders managing partner werd van advocatenkantoor Lexence promoveerde hij op een toegepast wiskundig onderwerp. Hoewel sommige algoritmen nog steeds inzetbaar zijn, biedt de toegenomen rekenkracht nieuwe perspectieven voor zijn kantoor. ‘De kansen liggen aan de bovenkant van de dienstverlening.’ Het aantal bedrijfstransacties is de afgelopen jaren fors gestegen. Denkt u dat dat … Continued

Lees verder

Themamonitor juridische diensten

Ook in deze editie van Legal presenteert TerZake u verspreid op deze site tientallen waardevolle (bedrijfs)namen, telefoonnummers en internetgegevens van geïnterviewde juridische deskundigen.  

Lees verder