Nalaten volgens plan

Bij afwezigheid van een testament bepaalt de wet waar uw bezittingen na uw overlijden terechtkomen. Het vermogen, de boedel en een eventueel eigen bedrijf. Maar sluit dat wel aan bij uw wensen? Met de juiste strategie bepaalt u zelf wat er met uw nalatenschap gebeurt.

Als u zelf niet regelt hoe uw nalatenschap moet worden verdeeld, gelden de wettelijke regels. Die wettelijke bepalingen — als u bent getrouwd gaat uw erfenis naar uw partner en eventuele kinderen — sluiten niet altijd aan op de wensen van de erflater. Bijvoorbeeld als u geen partner of kinderen hebt. Uw nalatenschap wordt dan verdeeld over uw al of niet verre familie. Denk aan achternichten en -neven die u mogelijk niet eens kent. Omdat dat niet is wat veel nalaters bij leven voor ogen hebben, laten veel mensen liever na aan vrienden, of steunen met hun vermogen goede doelen.

Kinderen kunnen altijd de legitieme portie opeisen en een echtgenoot kan niet uit de gezamenlijke woning worden gezet

Heeft u een samengesteld gezin, dan kunnen stiefkinderen onbedoeld worden buitengesloten. Zij erven namelijk niet van u. En bent u ondernemer, dan kunnen de wettelijke regels het voortbestaan van uw bedrijf zelfs bedreigen. Dat kan bijvoorbeeld als het bedrijf moet worden verdeeld over diverse erfgenamen. Wilt u dat alles voorkomen, trek dan liever uw eigen plan. Daarin bepaalt u zelf wie van u mag erven, en wie niet. Dat kunt u doen met de volgende handvatten van deskundigen.

1. Stel een testament op

Erfenissen die ten goede komen aan anderen dan de erflater had gewild. Dat komt geregeld voor, stelt notaris Hans Mol (44) van het Amsterdamse Mol Notariaat. Mol overlegt regelmatig met meer dan vijftig familieleden tegelijk over een nalatenschap. Een onvermijdelijke exercitie bij ouderen uit grote families, zonder kinderen, die bij leven geen testament hebben opgesteld, zo legt hij uit. ‘De wet bepaalt dat de nalatenschap vererft via de familielijn.

Bij ouderen zonder kinderen, zijn de erfgenamen dan meestal broers en zussen, en als zij er niet meer zijn, hun kinderen. Een langdurig en kostbaar proces. De afwikkeling kan pas worden afgerond als iedereen heeft aangegeven wat hij wil uit de nalatenschap.’ Mol vindt het belangrijk dat mensen vooraf bedenken aan wie ze willen nalaten en dat vastleggen. Zo kan de verdeling goed aansluiten bij de wens van de overledene, wat zonder testament maar de vraag is. ‘Soms moeten we tot de zesde graad familie gaan en vererft het vermogen naar familieleden die de erflater niet eens kent.’

2. Kies zelf wie erft

Wie zijn familie dus niets wil nalaten, kan vrienden opnemen in zijn testament. Of een goed doel. Mol ziet dat meer cliënten goede doelen in hun testament opnemen. ‘Wat is leuker om het geld waar je hard voor hebt gewerkt, na te laten aan een goed doel waar je veel affiniteit mee hebt?’ De cijfers van het jaarlijkse onderzoek door de Volkskrant naar de opbrengsten van de 25 grootste goede doelen bevestigen die trend. De opbrengsten uit donaties en vooral nalatenschappen zijn in 2016 met 13 procent gegroeid.

3. Bepaal hoeveel iedereen erft

Als u een testament laat opstellen bepaalt u niet alleen wie erft, maar ook hoeveel diegene erft. Bij de wettelijke vererving krijgen kinderen bijvoorbeeld altijd gelijke delen, maar binnen een testament hoeft dat niet. In de Angelsaksische landen is het gebruikelijker om sturend op te treden in de testamenten dan in Nederland. Om fiscale redenen, maar vaak ook om naasten te helpen. Vanuit de gedachte fair, not equal krijgen kinderen niet evenveel uit de nalatenschap.

Veel goede doelen hebben executeurs in dienst die de afwikkeling van de nalatenschap op zich kunnen nemen

Een gevoelig onderwerp, merkt Mol, die het altijd aan de orde stelt als hij met cliënten de inhoud van het testament bespreekt. ‘Dan hoor je verhalen van gezinnen waarin een kind het al heel goed voor elkaar heeft en een ander kind wel wat financiële steun kan gebruiken. Daar willen veel ouders in hun testament bij aansluiten.’ Er staat de testateur weinig in de weg bij het bepalen van de verdeling. Zo is het onterven van kinderen en partner mogelijk.

Wel kunnen kinderen de legitieme portie opeisen en kan een echtgenoot niet uit de gezamenlijke woning worden gezet. Zo bleek een vermogende man in 2013 een groot deel van zijn vermogen na te laten aan het Leger des Heils en de Zonnebloem. Tot verrassing van vrouw en kinderen. De hulporganisaties kregen ook het eigendom van de echtelijke woning, de echtgenote houdt het vruchtgebruik, ze mag er zo lang ze leeft blijven wonen.

Steeds meer samengestelde gezinnen

Het opstellen van een testament is ook een overweging als u een samengesteld gezin heeft. Nederland telt ongeveer 184 duizend gezinnen, waarin een van de volwassenen kinderen uit een eerdere relatie heeft. Ruim 9,5 procent van het totaal aantal gezinnen met thuiswonende kinderen onder de 18 jaar is een samengesteld gezin, zo blijkt uit de meest recente CBS-cijfers.

 

De wet voldoet niet altijd als huwelijkspartners al kinderen hebben uit eerdere relaties. De stiefkinderen erven niet automatisch van de stiefouder. Overlijdt hij of zij, dan erven in beginsel alleen de eigen kinderen. Binnen een testament kan een stiefkind erfrechtelijk worden behandeld als een eigen kind. Ook fi scaal, wat het stiefkind uit de nalatenschap ontvangt, is belast met 10 en 20 procent erfbelasting, hetzelfde tarief als voor eigen of geadopteerde kinderen wordt gehanteerd.

 

Samenwoners kunnen vergelijkbare zaken in het testament vastleggen. Een dergelijk testament heeft mogelijk wel invloed op de positie van de eigen (of geadopteerde) kinderen. De wet bepaalt dat zij een minimale aanspraak op de nalatenschap hebben, de zogeheten legitieme portie. De kans bestaat dat de legitieme portie van het ‘echte’ kind wordt geschonden. Dit kind kan dan het tekort opeisen bij de stiefkinderen.

 

4. Bepaal wat u nalaat

Moet de armband van oma na haar overlijden naar een kleindochter of juist naar een goede vriendin? Of het schilderij naar een goede vriend? Leg speciale wensen goed vast. Dat kan in een handgeschreven en ondertekend codicil. Houd wel rekening met de voorwaarden. De wens van de vader die in 2006 een codicil typte en ondertekende waarin hij bezittingen toebedeelde aan naasten en onder andere zijn zoon tot executeur benoemde, werd als niet geschreven beschouwd. Sinds 2003 bepaalt de wet dat een codicil handgeschreven en gedateerd moet zijn, bovendien kan het benoemen van een executeur alleen in een notarieel testament.

Ook is er het gevaar dat de codicil ‘verdwijnt’, als de inhoud een erfgenaam niet aanstaat. De notaris neemt desgewenst een kopie van het codicil in bewaring, en deelt het met de erfgenamen als deze erom vragen. Meer zekerheid biedt een testament. Daarin kunt u niet alleen specifieke bezittingen nalaten, maar ook geldbedragen. De ontvanger van zo’n legaat krijgt een bedrag of bezitting uit de boedel, maar hoeft geen erfgenaam te zijn.

5. Denk aan goede doelen

Het aantal mensen dat een goed doel in het testament opneemt stijgt. In oudere testamenten is een goed doel soms als mede-erfgenaam benoemd. Daarmee heeft de organisatie dezelfde zeggenschap over bijvoorbeeld de verdeling en waardering van de inboedel als andere erfgenamen. Dat kan voor ongenoegen bij nabestaanden zorgen. Het belang van het goede doel — het vrijmaken van de middelen — kan immers haaks staan op dat van de andere erfgenamen.

Een oplossing kan zijn om een legaat voor het goede doel in het testament op te nemen. Daarbij legt de erflater vast dat het goede doel een vast bedrag ontvangt. Is het goede doel juist de enige of belangrijkste begunstigde in uw testament? Dan kan het aantrekkelijk zijn de organisatie de nalatenschap te laten afwikkelen. Veel goede doelen hebben executeurs in dienst die dit op zich kunnen nemen.

6. Voorkom ruzie

Terugkerende wens die specialisten bij cliënten over hun nalatenschap horen, is het voorkomen van ruzie. Het advies is om zaken helder vast te leggen. Mol: ‘Ik spreek wekelijks mensen die een slechte verstandhouding met hun broer of zus hebben, of met een kind. Dat zijn mensen die niet op de wet moeten varen, maar zelf in actie moeten komen.’

Het benoemen van een executeur die daadkrachtig optreedt helpt ook, zegt Mol. Die zorgt ervoor dat de nalatenschap volgens het testament wordt afgewikkeld, en beschermt erfgenamen bijvoorbeeld tegen mondige familieleden. De notaris ziet een toenemend aantal mensen dat de executeur opdracht geeft de hele boedel te verkopen — inclusief de eigen woning — en de opbrengst onder de erfgenamen te verdelen. ‘Een rigoureuze, maar eff ectieve manier om ruzie over de verdeling van bezittingen te voorkomen.’ Ten slotte is vooral het tijdig vastleggen van wensen van belang. Een testament opstellen of aanpassen kan alleen als de erfl ater nog wilsbekwaam is.

Wie krijgt het bedrijf?

Bent u ondernemer, leg dan zeker uw wensen vast. Een bedrijf is voor de wet niet anders dan de boedel. Regelt u niets, dan vererft het volgens de wettelijke regels. Het is de vraag of het de continuïteit van uw bedrijf ten goede komt als bijvoorbeeld de kinderen gezamenlijk eigenaar worden. De historie kent grote en kleine bedrijven die na onverwacht overlijden van de ondernemer failliet gingen.

 

Reden om afspraken goed vast te leggen, weet Joost Vat (40), verantwoordelijk voor de Adviesgroep Familiebedrijven van Accountants- en Advieskantoor BDO. Bijvoorbeeld over de eigendoms- en zeggenschapsverhoudingen in het bedrijf. Die vormen de basis voor de bepalingen in het testament. Vat: ‘Iedere ondernemer heeft daar zijn ideeën over, maar spreekt die niet altijd uit. Bijvoorbeeld omdat hij onderlinge conflicten binnen de familie vreest. In de praktijk blijkt het juist goed om tijdig te bespreken wie van de erfgenamen naast eigendom van de onderneming, zeggenschap krijgt of zelfs de leiding over het bedrijf.’

 

Belangrijk om die verschillende rollen te onderscheiden, benadrukt Vat. Een erfgenaam is niet per definitie ook een goede ondernemer of een goede directeur. Ook moet de rol van partners van de kinderen worden besproken. ‘Veel ondernemers kiezen ervoor om het bezit en zeggenschap van de onderneming binnen de familie te houden. Voor partners is dan geen eigenaarsrol weggelegd. Moeilijk, maar wel helder.’ Vat legt de wensen van de ondernemer vast en bespreekt die als de ondernemer dat wil samen met hem en zijn familie. ‘Onze ervaring is dat door het te bespreken en naar elkaars motieven te luisteren de familie begrijpt waarom zaken op een bepaalde wijze zijn geregeld. De grootste bron van conflicten is namelijk onbegrip.’

TerZake is een bijlage van Media Lab en valt buiten de verantwoordelijkheid van de redactie van Elsevier Weekblad. De thematiek komt tot stand op basis van wensen van adverteerders en de artikelen worden door onafhankelijke journalisten gemaakt.

De erfenis als groots gebaar

Grote kans dat u weleens geld doneert. Bijna 1 procent van het bruto binnenlands product, opgeteld 5,7 miljard euro, wordt door Nederlanders jaarlijks weggegeven. Steeds vaker gaat dat doneren via het testament. Een op de vijfentwintig Nederlanders neemt een charitatieve instelling in zijn wilsbeschikking op. Omdat dat aandeel groeit, portretteert TerZake vijf nalaters, die uitleggen … Continued

Lees verder

Cultureel erfgoed

Waar cultuur ooit onder aan het lijstje met goede doelen bungelde, is het geven om cultureel leven nu sterk in opmars. Het Prins Bernhard Cultuurfonds is blij met deze ontwikkeling. ‘Cultuur draagt bij aan de maatschappij.’ Door de bezuinigingen van het afgelopen decennium, die met name de culturele sector hard hebben getroffen, beseffen mensen dat … Continued

Lees verder

Stimulans voor goede doelen

Met het predicaat ‘Erkend Goed Doel’ is voor de maatschappij in één oogopslag duidelijk dat een goed doel aan strenge kwaliteitseisen voldoet. In Nederland zijn nu meer dan vijfhonderd erkende goede doelen en staat ruim tachtig procent van het geefgeld aan maatschappelijke doelen onder toezicht van het CBF. Sinds 1997 kunnen fondsenwervende organisaties zich laten … Continued

Lees verder

Tips van kenners

Het kan een flinke duit schelen als erflaters nadenken hoe zij de belastingdienst minimaal laten meeprofiteren van de erfenis. Bij de berekening van erfbelasting over onroerend goed is de WOZwaarde — minus de hypotheekschuld — het uitgangspunt. Bij een erfenis hebben kinderen dit jaar en vrijstelling van 20.209 euro. Tot een bedrag van 122.269 euro … Continued

Lees verder

Hoe houden we het huis in de familie

Een huis op Texel, een boerderij in Zeeland of een villa aan het water. Veel families koesteren de wens om het ouderlijk huis of de vakantiewoning te behouden voor de volgende generatie. Hoe laat je onroerend goed verstandig na? Als kind bracht Egbert van Veldhuizen (74) fijne vakanties door op het familielandgoed Adderhorst, in het … Continued

Lees verder

‘Zorgen voor mensen zit ons in het bloed’

De Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij zit diep in het hart van veel donateurs. Een toenemend aantal neemt dit goede doel ook op in het testament of vraagt de organisatie zelfs de hele nalatenschap af te wikkelen. ‘Wij kunnen alles regelen, zorgen voor mensen zit ons in het bloed,’ zegt KNRM-executeur Cees Prins. Zo’n tweeduizend keer … Continued

Lees verder

Hulp van deur tot deur

Er gaat wereldwijd veel geld om in ontwikkelingssamenwerking. Maar hoe werken hulporganisaties nu lokaal? Renske Feikema ging met Mensen met een Missie op reis om Boliviaanse projecten te bezoeken. Doneren brengt onzekerheid met zich mee. Van misstanden duizenden kilometers verderop is soms moeilijk een voorstelling te maken. Daarbij komt de vraag of gedoneerd geld wel … Continued

Lees verder

‘Onderwijs is de grootste gift die je kunt nalaten’

De erfenis is allang niet meer voorbehouden aan familie en goede doelen. Steeds meer mensen laten een deel van hun vermogen na aan universiteiten. ‘Je biedt kansen voor een nieuwe generatie.’ Het is 1889 als de Universiteit van Amsterdam (UvA) een nieuwe aula wil bouwen. In hun zoektocht naar geld stuitten de bestuurders op meneer … Continued

Lees verder

Een wereld van verschil

Ontwikkelingsorganisatie Simavi werkt sinds 1925 aan basisvoorzieningen in ontwikkelingslanden: schoon water, toiletten, zeep en maandverband. Dat resulteert in verbetering van veel levens, vooral die van meisjes en vrouwen. Grace is 14 en woont in een dorpje in Tanzania. Ze deed het goed op school. Tot een half jaar geleden. Toen werd ze voor het eerst … Continued

Lees verder