Nieronderzoek 3.0

Nieuwe nieren bouwen en beschadigde nieren repareren. Nu nog toekomstmuziek, maar deze vorm van regeneratieve geneeskunde kan straks een oplossing zijn voor nierfalen. Als het aan een groep onderzoekers ligt, krijgen nierpatiënten een nier op maat, van lichaamseigen cellen.

Artsen die op dit moment nierpatiënten willen helpen, kunnen weinig meer dan symptomen bestrijden en behandelen – bijvoorbeeld door dialyse of een transplantatie. Maar een groep Nederlandse en internationale wetenschappers wil nierfalen het liefst kunnen genezen. De groep is – onder de naam ‘regenerative medicine crossing borders’, kortweg RegMed XB – begin 2017 van start gegaan. Genezing is mogelijk, stelt de groep, die onder leiding staat van prof. dr. Ton Rabelink (58). Dat komt door de zogenaamde regeneratieve geneeskunde.

Brede samenwerking

RegMed XB is een samenwerking van de onderzoeksinstituten van zes universiteiten (die van Maastricht, Eindhoven, Utrecht en Leiden en in België de universiteit van Leuven en het Vlaams Instituut voor Biotechnologie). Goede doelen, zoals de Nierstichting, Diabetesfonds, Reumafonds en Diabetes Onderzoek Nederland hebben een centrale rol in de ontwikkeling en ook de overheid is betrokken. RegMed XB richt zich op drie thema’s: het bouwen van nieuwe nieren, het ontwikkelen van een therapie tegen diabetes type 1 en het vormen van kraakbeenimplantaat voor mensen met artrose.

Regeneratieve geneeskunde – ook wel vervangingsgeneeskunde genoemd – richt zich op het herstellen van beschadigd weefsel, of het aanmaken van nieuw, gezond weefsel. Dat gebeurt door het zelfherstellend vermogen van het lichaam aan te spreken. Hierin spelen stamcellen een centrale rol. Deze ‘moedercellen’ zijn nog niet uitgegroeid en kunnen zich nog tot allerlei typen cellen ontwikkelen. Stamcellen regelen ook de groei van nieuwe cellen. Door uit te zoeken hoe stamcellen in de nier werken en hoe ze zijn te stimuleren om op het juiste moment het juiste type niercel aan te maken, wil de regeneratieve nefrologie de nierfunctie herstellen. Dat moet leiden tot wat Rabelink een ‘nier op maat’ noemt.

Sluitstuk

Dat zou het sluitstuk zijn van een eeuw ontwikkelingen in nieronderzoek. De eerste doorbraak staat op naam van een andere Nederlandse arts. De internist Willem Kolff ontwikkelde in de jaren veertig, toen nierpatiënten nog aan hun aandoening overleden, een eerste dialyseapparaat, dat werkte. In de decennia die daarop volgden, kwam dialyse beschikbaar voor alle nierpatiënten. Hoewel het apparaat levens redt, is de behandeling voor patiënten erg zwaar. Zowel emotioneel – patiënten zijn aan dialyse zeker drie dagen per week kwijt – als fysiek: de bijwerkingen zijn heftig en het apparaat filtert slechts een klein gedeelte van de afvalstoffen uit het bloed.

Uiteindelijk overlijdt jaarlijks één op de zes dialysepatiënten. Patiënten vestigen sinds 1966, als deze ingreep voor het eerst in Nederland slaagt, hun hoop op een niertransplantatie. Maar daar zitten ook haken en ogen aan. Donornieren gaan meestal niet een leven lang mee. Een nier van een overleden donor blijft gemiddeld tien jaar functioneren, die van een levende 20 tot 25 jaar. Voorwaarde is bovendien dat de donornier niet wordt afgestoten door het lichaam. Daarvoor zijn levenslang zware afweeronderdrukkende medicijnen nodig, met vervelende bijwerkingen. Als de nier toch wordt afgestoten, is dialyse vooralsnog het enige alternatief. Vijftig jaar lang zijn dit al de enige opties voor patiënten.

Draagbare kunstnier

Voordat nieuwe nieren op maat te maken zijn, is er nog een innovatie met impact op het leven van patiënten: de draagbare kunstnier. Dat kleine apparaat maakt het gemakkelijker voor patiënten om hun dialyse buiten het ziekenhuis te doen. In 2015 is een eerste laboratoriumversie van de draagbare kunstnier afgerond. Daarna volgden de eerste tests in het lab, om na te gaan of de kunstnier goed en veilig functioneert, aldus een woordvoerder van de Nierstichting. Door het gebruiksgemak moet die vinding de impact van thuisdialyse op het leven van de patiënt minimaliseren, stelt hij. ‘Dit vormt de opmaat naar een prototype van de draagbare kunstnier, dat geschikt is voor klinische tests door een kleine groep nierpatiënten.’

‘Weefsel uitkleden’

Op lange termijn zijn alle ogen daarom gericht op de nier op maat. Rabelink ontwikkelt op dit moment uit leeggespoelde nieren een zogenaamde ‘weefselsteiger’, waarop de stamcellen geplaatst worden. Uit die stamcellen moet nieuw nierweefsel groeien, dat omdat het lichaamseigen materiaal betreft, niet wordt afgestoten. De uitdaging nu is de techniek te ontwikkelen om de juiste niercellen op de juiste plaats te krijgen. De wetenschappers hopen die techniek in te zetten om de komende decennia met lichaamseigen stamcellen nieuwe nieren te kweken in hun laboratorium.

TerZake is een bijlage van Media Lab en valt buiten de verantwoordelijkheid van de redactie van Elsevier Weekblad. De thematiek komt tot stand op basis van wensen van adverteerders en de artikelen worden door onafhankelijke journalisten gemaakt.

‘Een radicale verandering voor de gezondheidszorg’

Internist-nefroloog prof. dr. Ton Rabelink van het Leids Universitair Medisch Centrum voert het onderzoek naar deze innovatieve techniek aan. Hij is enthousiast over de perspectieven. Wat is de potentie van regeneratieve geneeskunde? ‘Mensen worden ouder en hebben soms zes tot zeven ziektes tegelijk. Dat maakt de behandeling van ziekten complex en duur voor de maatschappij. … Continued

Lees verder

Blussen en bijscholen

Brandweerkorps Amsterdam-Amstelland pioniert met een uniek tweede-loopbaanbeleid, waar menig bedrijf van kan leren. Werknemers worden opgeleid of gecoacht naar een nieuw beroep, om te voorkomen dat ze aan het einde van hun termijn zonder werk komen te zitten. Kapper, kunstschilder, jurist, muskusrattenbestrijder, bouwkundige, skileraar en duikinstructeur. Het is maar een greep uit de beroepen en … Continued

Lees verder

Er hangt iets interessants in de lucht

Astma is niet te genezen. Maar wellicht wél te voorkomen. Het Longfonds bundelt daarvoor de krachten van onderzoekers uit vijf landen. De oplossingen komen uit onverwachte hoeken: van zo min mogelijk bewerkte melk tot boerderijstof en parasitaire wormen. Of plattelandslucht gezond is voor een mens, daarover lopen de meningen uiteen. Het stof dat in stallen … Continued

Lees verder

‘Van onderzoek naar business case’

Patiënten willen toegankelijke en effectieve oplossingen voor hun longziekte. Het Longfonds besloot niet te wachten maar zelf de regie ter hand te nemen. Volgens directeur Michael Rutgers moet het ‘sneller, met meer resultaten, op kortere termijn’. ‘Het Longfonds vertegenwoordigt meer dan een miljoen mensen met een longziekte, dus we weten wat er speelt’, vertelt directeur … Continued

Lees verder

Net zo effectief, maar een stuk goedkoper

Oncologische geneesmiddelen zijn steeds effectiever. Maar ze zijn ook duurder, en worden vaker in combinatie voorgeschreven door artsen. Gelukkig zijn er goedkope alternatieven – zoals biosimilars. Is dit een revolutie in de oncologie? Wat zijn biosimilars? Een biosimilar is een gelijkwaardige kopie van een innovatief biologisch geneesmiddel (biological genaamd). Net als generieke geneesmiddelen heeft een … Continued

Lees verder